Atmosfæren i rørsle – energi, vêr og klima
Atmosfæren er i konstant rørsle. Solstrålar treffer jorda, varmen blir fordelt, lufta strøymer, og vêr av alle slag oppstår. I denne artikkelen skal vi utforske korleis energi frå sola set i gang store sirkulasjonsmønster, korleis jordas rotasjon påverkar vindane, og korleis alt dette heng saman med vêr, klima og naturfarar. Vi skal også sjå på korleis vi kan bruke energien til atmosfæren på ein berekraftig måte, og kvifor det er viktig å forstå dette systemet for å møte utfordringane i framtida.
Atmosfæren er i konstant rørsle
Har du nokon gong kjent vinden i ansiktet og lurt på kvar han eigentleg kjem frå? Eller sett på skyene som driv over himmelen og tenkt at dei ser ut til å vite nøyaktig kvar dei skal? Som om dei har ein plan. For dei har ein plan, eller rettare sagt; dei følgjer eit system. Skyene følgjer eit system og eit mønster som ikkje er tilfeldig. Det er resultatet av eit samspel mellom oppvarminga til sola av jordoverflata, forskjellar i lufttrykk og temperatur og jordrotasjonen. Når sola varmar opp jorda, utvidar lufta seg, stig opp og set luftmassane i rørsle. Samtidig bøyer jordas rotasjon desse luftmassane slik at vindane bøyer av og dannar store sirkulasjonsmønster.
Atmosfæren er ikkje berre eit stilleståande lag med gassar, men eit dynamisk system som heile tida flyttar energi og fukt rundt på kloden. Denne energien driv alt frå stille brisar til tropiske orkanar.
I denne artikkelen skal vi følgje denne energien frå sola og sjå korleis ho skaper vindar, skyer og nedbør. Vi skal finne ut kvifor det regnar meir i Bergen enn i Roma, kvifor det blæs så mykje på Jæren, og korleis vi menneske både påverkar og blir påverka av kreftene i dette enorme systemet.
1 / 2
Jordkloden sett fra verdensrommet med tydelige skysystemer.
Frå solstrålar til stormar – atmosfæren som energimaskin
Alt startar med sola. Ho er som ein gigantisk varmeomn som sender ut energi i alle retningar. Berre ein liten brøkdel treffer jorda, men det er meir enn nok til å drive heile klimasystemet vårt. Utan sola – ikkje nokon vind, ikkje noko regn, ikkje noko liv.
Men sola varmar ikkje opp jorda jamt. Ekvator får mykje meir sol enn polane. Det er som når du sit framfor ein varmeomn: den delen av kroppen som er nærast, blir varmast. Ved ekvator treffer solstrålane nesten rett på, medan ved polane kjem dei inn skrått og må spreie seg over eit større område. I tillegg må dei passere gjennom meir atmosfære, og då mistar dei energi på vegen. Derfor blir polområda mykje kaldare enn områda rundt ekvator.
Du kan tenkje på det som ei lommelykt: Om du lyser rett ned på golvet, får du ein liten, intens lysflekk. Men om du held lommelykta på skrå, blir lyset spreidd utover og blir svakare. Det same skjer med sollyset.
Resultatet av denne ujamne oppvarminga er store temperaturforskjellar mellom ulike delar av jorda. Og her kjem eit viktig prinsipp inn: atmosfæren strevar etter termisk likevekt, altså å jamne ut forskjellar i temperatur og trykk.
Når det er varmt éin stad og kaldt eit anna, blir sett lufta i rørsle for å balansere forskjellane. Har du nokon gong sove i ei køyeseng og merka at det er varmare i den øvste senga enn det det er ved den nedste? Dette er fordi varme lufta stig og den kalde lufta søkk. Og dette skjer også utandørs. Og i naturen vil luft under høgt trykk søkke og bevege seg til område med lågt lufttrykk for å jamne ut forskjellar. Det er som om atmosfæren heile tida prøver å rydde opp i ein rotete energirekneskap.
1 / 3
Em fargerik vegg med skjermer som viser ulikt vær.
Ønsker du å lese hele artikkelen?
Ved å logge inn får du full tilgang til artikkelen, samt Lærerrommet med engasjerende læringsstier og oppgaver du kan bruke i undervisningen.
Logg inn med Feide
Ønsker du å prøve ut fullversjonen av Skolerom?
Kontakt oss her!
