La Niña og el Niño
Kvart tredje til sjuande år endrar Stillehavet rytme. Havet blir anten uvanleg varmt eller kaldt, og dette kan påverke veret over heile verda. Vi kallar det El Niño og La Niña. Dette påverkar klima, økosystem og menneskeliv – også langt utanfor tropane.
Når havet styrer veret
Nokre år blir veret annleis enn det pleier. Regnet uteblir der det vanlegvis ausar ned, medan tørre område plutseleg blir ramma av flaum. Havet blir varmare, fiskebestandane endrar seg, og det oppstår fleire og kraftigare stormar.
Bak desse globale verforstyrringane finn vi to viktige klimafenomen: den varme El Niño og den kalde La Niña. Dei er to sider av eit system som blir kalla El Niño–Southern Oscillation, forkorta til ENSO. Dette systemet handlar om korleis havet og atmosfæren påverkar kvarandre, og det er viktig for ver og klima over heile jorda.
Når ENSO endrar seg, påverkar det både havstraumar, nedbør og temperaturar i mange delar av verda. Derfor seier vi at El Niño og La Niña er mellom anna dei viktigaste klimafenomena vi har.
Luftfoto av havbølger. Blå vannbakgrunn
Kor ofte skjer El Niño og La Niña – og kor lenge varer dei?
El Niño og La Niña oppstår i Stillehavet, rundt ekvator mellom Sør-Amerika og Asia. Her er havet og atmosfæren tett kobla saman, og små endringar kan få store følgjer.
Vanlegvis bles passatvindane frå aust mot vest og skyv det varme overflatevatnet bort frå Sør-Amerika, som skaper ei oppvellingsone utanfor kysten av Peru og Chile. Dette gjer at kaldt og næringsrikt vatn kan stige opp langs kysten, noko som gir gode forhold for fisk og liv i havet.
Men kvart tredje til sjuande år svekkest desse vindane, og havvatnet bevegar seg i motsett retning enn normalt. Då flyttar det varme vatnet seg tilbake mot Sør-Amerika, og havet der blir uvanleg varmt. Dette er El Niño. Når vindane derimot blir sterkare enn normalt, skyvest det varme vatnet enda lenger vestover, og kaldt vatn stig opp frå djupna, enda kraftigare enn i normaltilstanden. Dette blir kalla La Niña.
Begge fasane varer vanlegvis mellom ni og tolv månader, men nokre gonger kan dei vare i opptil to år. Dei startar ofte om våren og når høgdepunktet sitt rundt jul. Det er derfor El Niño har fått namnet sitt, som betyr «Jesusbarnet» på spansk.
1 / 2
Kva er El Niño og La Niña eigentleg?
El Niño og La Niña handlar om korleis temperaturen i havet utanfor Sør-Amerika endrar seg, og korleis dette påverkar veret over store delar av verda.
Når El Niño oppstår, blir havoverflata i den austlege delen av Stillehavet mykje varmare enn normalt. Det varme vatnet gjer at meir fuktig luft stig opp, og dette flyttar regnet til nye område. Nokre stader får flaum, medan andre opplever tørke. Søraust-Asia og Australia er mellom anna dei som ofte blir ramma av tørke under El Niño.
La Niña er motsett. Då blir havet kaldare enn normalt, og vinden som bles over Stillehavet, blir sterkare. Det kalde vatnet stig opp frå djupna og tek med seg næringsstoff. La Niña kan derfor beskrivast som ei forsterking av normalfasen i Stillehavet – det vanlege mønsteret med aust–vest-vindar og oppvelling, berre sterkare enn normalt. Dette gir tørke i Sør-Amerika, medan land som Indonesia og Australia får meir regn og risiko for flaum.
Sjølv små endringar i havtemperaturen i dette området kan få store følgjer, fordi Stillehavet dekkjer ein tredel av jorda si overflate. Derfor seier forskarar at ENSO er ein global pendel, ein slags rytme der hav og atmosfære påverkar kvarandre, og der heile klimasystemet følgjer med.
1 / 2
Konsekvensar for veret på kloden
El Niño og La Niña påverkar ikkje berre havet, dei endrar også vermønstra over heile verda. Når El Niño oppstår, blir store delar av Stillehavet varmare enn vanleg. Det varme havet gir frå seg meir energi til atmosfæren, og dette fører til høgare temperaturar globalt.
I Australia, Indonesia og Sør-Amerika kan El Niño føre til tørke, hetebølgjer og skogbrannar. Samtidig får delar av USA gjerne meir regn om vinteren, og nordlege område kan få mildare klima.
La Niña har motsett effekt. Då blir havet kaldare, og det kan føre til lågare temperaturar globalt. Land som Indonesia, Filippinene og Aust-Afrika får meir regn, medan Atlanterhavet opplever fleire og sterkare orkanar.
Sjølv i Noreg kan vi merke desse endringane indirekte. Under La Niña har enkelte vintrar vore prega av stabilt høgtrykk og kaldt ver i Europa.
Spor frå fortida – kva fortel paleoklima?
For å forstå korleis klimaet har endra seg gjennom tidene, bruker forskarar naturen sine eigne arkiv. Desse gir oss spor frå fortida, altså paleoklima, og hjelper oss å sjå korleis El Niño og La Niña har påverka jorda i tusenvis av år.
Sedimentkjerner
Sedimentkjerner frå innsjøar og havbotnen inneheld lag med sand, leire og organiske restar som har samla seg over tid. Ved å analysere desse laga kan forskarane finne ut korleis temperatur, vind og havstraumar har vore tidlegare.
Korallar
Korallar veks lagvis og tar opp stoff frå sjøvatnet medan dei blir danna. Forholdet mellom ulike oksygenisotopar i korallane viser om havet var varmt eller kaldt då dei vaks, og dette gir spor etter tidligare ENSO-hendingar.
Iskjerner
Iskjerner frå Grønland og Antarktis inneheld luftbobler frå fortida. Desse gir informasjon om gamle nivå av drivhusgassar og temperaturar, og gjer det mogleg å samanlikne naturlege ENSO-svingingar med dagens situasjon.
Alderen på et isfjell kan bestemmes av lagene - hvert lag representerer et år - isfjell i antarktiske farvann nær en øy i Sør-Georgia
Eksistert i minst 11 000 år
Forsking på desse arkiva viser at El Niño og La Niña har eksistert i minst 11 000 år. I varme periodar var dei svakare og sjeldnare, medan dei i kaldare tider var kraftigare og oftare. I dag skjer endringane raskare, og det kan gjere ENSO-hendingar meir intense enn før.
ENSO i eit varmare klima
Når havet blir varmare, skjer det meir enn berre ein auke i temperatur. Varmt hav gir meir energi og fukt til atmosfæren, og dette kan føre til kraftigare verhendingar. Forskarar kallar dette ein sterkare hydrologisk respons. Det inneber kraftigare regn, fordamping og flaum.
Under El Niño kan det varme havet føre til store mengder regn langs kysten av Sør-Amerika, medan tørken i Indonesia og Australia kan vare i fleire månader. Når La Niña oppstår, blir havet kaldare, og regnsonene flyttar seg vestover. Det gir flaum i nokre område og tørke i andre.
Forskarar trur at klimaendringane kan gjere både El Niño og La Niña meir ekstreme i framtida. Det betyr ikkje nødvendigvis at dei skjer oftare, men at konsekvensane blir større. Stader som allereie har mykje regn, kan få endå meir, og område som slit med tørke, kan bli endå tørrare.
1 / 2
skyer stiger over skogen. vær med høy luftfuktighet. tåkete atmosfære. mystisk naturbakgrunn om morgenen
Korleis vert ENSO oppdaga og varsla?
For å forstå og varsle El Niño og La Niña, må forskarane følgje nøye med på både havet og atmosfæren. Dette gjer ein med hjelp av eit stort nettverk av måleinstrument, både på havoverflata og i verdsrommet.
I Stillehavet ligg det bøyer som måler temperatur, saltinnhald, vind og lufttrykk. Desse sender data i sanntid, slik at forskarane kan sjå korleis forholda endrar seg. I tillegg brukar ein satellittar som overvaker havoverflatetemperatur og vindmønster frå rommet.
Alle desse målingane blir kontinuerleg lagde inn i datamodellar som simulerer korleis hav og atmosfære utviklar seg. Det gjer at berekningane blir meir nøyaktige.
Likevel er det vanskeleg å føreseie ENSO, spesielt om våren. Då er samspelet mellom hav og atmosfære i Stillehavet ustabilt, og små endringar kan avgjere kva retning utviklinga tar. Dette blir kalla «spring predictability barrier». For å få betre varslar bruker forskarane fleire modellar samtidig. Når mange modellar visar den same utviklinga, veit ein meir om sannsynlegheita for at El Niño eller La Niña vil oppstå.
1 / 2
Marine økosystem i ubalanse
Når havtemperaturen i Stillehavet endrar seg under El Niño og La Niña, vil ikkje berre veret, men også naturen og menneska som lever i den, merke det. Sjølv små temperaturendringar kan få store følgjer for livet i havet og på land.
Under El Niño blir det mindre oppvelling av kaldt og næringsrikt vatn utanfor Sør-Amerika. Dette vatnet gir vanlegvis liv til plankton, som er mat for fisk, sjøfugl og sjøpattedyr. Når planktonmengda går ned, trekkjer fiskebestandane mot kjølegare område, og heile næringskjeden blir forstyrra. Fisket kan kollapse, og lokalsamfunn som er avhengige av denne fisken, vert hardt ramma.
Korallrev er også sårbare. Når havet blir for varmt, mister korallane dei små algane som gir dei farge og næring. Dette blir kalla korallbleiking. Viss temperaturen er høg over tid, kan korallane døy, og tusenvis av artar mister leveområda sine.
1 / 2
ENSO og ekstremver på land
På land påverkar ENSO nedbør og temperatur i tropiske område. El Niño gir ofte tørke i Indonesia, Australia og delar av Sør-Amerika, noko som aukar risikoen for skogbrannar og skadar jordbruket. Samtidig kan andre område, som Aust-Afrika og vestkysten av Sør-Amerika, få ekstremt mykje regn og flaum.
La Niña snur på dette mønsteret. Då får nokre av dei tørre områda flaum, medan andre opplever uvanleg kalde og tørre forhold.
Konsekvensar for folkehelsa
Desse endringane påverkar også helsa til menneske. Under El Niño aukar risikoen for vassborne sjukdommar som kolera og hepatitt, særleg i område med flaum og dårleg vasskvalitet. Tørke og hete kan føre til luftvegssjukdommar og underernæring.
La Niña kan gi vedvarande regn og høg luftfuktigheit, som gjer det lettare for sjukdommar som malaria og denguefeber å spreie seg.
Advarselsskilt på slitt murvegg som varsler om mulig forurenset vann, det står: «FARE: Vannet kan være forurenset. Ikke drikk».
Helse og samfunn i eit klima i endring
I mange delar av verda forsterkar ENSO effektane av eit klima som allereie er i endring. Når ekstremver blir vanlegare, får det store konsekvensar for både natur og menneske. Samtidig gir betre forståing av ENSO moglegheit for å varsle slike hendingar tidlegare, slik at vi kan verne liv og helse.
Kunnskap, varsling og beredskap
Når forskarar klarer å varsle at El Niño eller La Niña er på veg, gir det land og lokalsamfunn ei viktig moglegheit til å førebu seg. Med god kunnskap og tidleg varsling kan ein redusere skadar og verne både menneske og natur.
I land som Peru, Kenya og Indonesia kan styresmaktene setje inn tiltak før ekstremveret rammar. Dei kan lagre mat, sikre vassforsyning, planleggje avlingar og styrkje helsetenestene. Slik kan samfunnet stå betre rusta mot tørke, flaum og sjukdom.
Også i Noreg følgjer forskarar på Meteorologisk institutt og Bjerknessenteret med på ENSO og korleis det påverkar vermønster her hos oss. Eit sterkt El Niño-år kan gi mildare vintrar og meir nedbør, medan La Niña ofte heng saman med høgtrykk og kaldare periodar i Nord-Atlanteren.
Denne kunnskapen blir brukt i sesongvarsling, altså vurderingar av korleis kommande årstider kan bli. Det gir betre grunnlag for planlegging i både landbruk, energiforsyning og beredskap.
1 / 2
Eit klima i balanse – eller på vippen?
El Niño og La Niña visar oss kor følsamt klimasystemet på jorda eigentleg er. Når temperaturen i havet endrar seg med berre nokre få gradar, påverkar det veret over heile kloden. Det er som om havet har si eiga rytme, og når denne endrar seg, følgjer atmosfæren med.
Vi kan ikkje kontrollere desse naturlege svingingane, men vi kan lære å forstå dei. Di meir vi veit om korleis ENSO fungerer, dess betre kan vi føresjå kva som kjem. Kunnskap om El Niño og La Niña gir ikkje berre betre vervarsel, men også innsikt i korleis hav, luft og klima heng saman.
I ei tid med raske klimaendringar blir denne kunnskapen ekstra viktig. Han hjelper oss å planleggje, verne naturen og ta vare på menneske. Når havet endrar pusterytme, påverkar det ikkje berre bølgjene og veret, det påverkar framtida vi delar.
Kjelder
- Bjerknessenteret for klimaforskning. (2024). El Niño og La Niña – globalt klima i ubalanse. Henta frå https://www.bjerknes.uib.no
- CICERO Senter for klimaforskning. (2023). Hva er El Niño og La Niña? Henta frå https://cicero.oslo.no
- FNs klimapanel (IPCC). (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press.
- Meteorologisk institutt. (2023). El Niño og La Niña – hva skjer i Stillehavet? Henta frå https://www.met.no
- National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). (2024). El Niño and La Niña (ENSO) Explained. Henta frå https://www.climate.gov
- NASA Earth Observatory. (2024). El Niño and La Niña: Pacific Ocean Climate Patterns. Henta frå https://earthobservatory.nasa.gov
- World Meteorological Organization (WMO). (2023). El Niño/La Niña Updates and Global Impacts. Henta frå https://public.wmo.int
- World Health Organization (WHO). El Niño Southern Oscillation (ENSO). Henta frå https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/el-nino-southern-oscillation-(enso) Verdens helseorganisasjon
- Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ENSO effects on fisheries and aquaculture. Henta frå https://www.fao.org/3/ca8348en/CA8348EN.pdf openknowledge.fao.org
- National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). El Niño & La Niña (El Niño–Southern Oscillation). Henta frå https://www.climate.gov/enso climate.gov
- World Meteorological Organization (WMO). El Niño and climate change impacts slam Latin America and Caribbean. Henta frå https://wmo.int/news/media-centre/el-nino-and-climate-change-impacts-slam-latin-america-and-caribbean-2023 World Meteorological Organization
- MDPI – Impacts of Strong ENSO Events on Fish Communities in an Offshore Ecosystem. Hentet fra https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10376808/ PMC
1 / 2
