Ozonlaget – jorda sitt vernande skjold
Når du sjekkar Uv-indeksen på Yr eller andre appar før du går ut i sola, får du eit mål på kor sterk UV-strålinga er ved bakken. Denne styrken blir mellom anna påverka av solhøgde, skyer, refleksjon frå snø eller vatn og tjukkleiken på ozonlaget over oss. Bak dette vesle talet ligg ein større samanheng mellom atmosfæren, ozonlaget og og korleis verdssamfunnet faktisk klarer å løyse eit globalt miljøproblem når vi må. I denne artikkelen skal vi sjå på ozonlaget som jordas vernande skjold, og korleis menneskeleg aktivitet endrar atmosfæren og korleis vi likevel klarer å samarbeide om løysingar.
Atmosfæren – jordas usynlege livsrom
Rundt jorda ligg atmosfæren, ei relativt tynn gasskappe som er avgjerande for liv.Denne gasskappa gir oss luft å puste i, vernar mot meteoroidar og bidreg til å jamne ut temperaturforskjellar. Atmosfæren blir delt inn i fleire lag. I troposfæren, nærast bakken, skjer nesten alt vi knyter til vêr.
Over troposfæren ligg stratosfæren, frå omtrent ti til femti kilometer over bakken. Det er her vi finn mesteparten av ozonlaget, hovudsakleg mellom 15 og 35 km over bakken.
Ozonlaget fungerer som eit filter mot skadeleg ultrafiolett stråling frå sola. Ozon (O₃) består av tre oksygenatom, i motsetning til vanleg oksygengass (O₂), som har to. Det finst berre små mengder ozon i atmosfæren, men effekten er avgjerande. Dersom alt ozon i atmosfæren vart pressa saman til standardtrykk ved bakken, ville laget berre vore nokre få millimeter tjukt, men likevel stoppar det mesteparten av den farlegaste UV-strålinga.
Atmosfæren står heller ikkje åleine. Han samspelar med dei andre sfærane i jordsystemet: hydrosfæren (havet og ferskvatn), kryosfæren (all is, snø og tundra), litosfæren (jordskorpa og bergartane) og biosfæren (alt levande). Sollyset treffer atmosfæren først, men korleis lyset, varmen og strålinga fordeler seg vidare, avheng av havstraumar, isdekke, vegetasjon og menneske som slepper ut gassar og partiklar. Ozonskjoldet er derfor ikkje berre ein del av atmosfæren; det er ei viktig brikke i heile jordsystemet.
1 / 3
Jorda sett fra verdensrommet med synlig atmosfære og sollys som bøyes rundt planeten.
Jordas varmebalanse – drivhuseffekten
Når sola skin på jorda, treffer kortbølgja stråling atmosfæren og jordoverflata. Noko blir reflektert tilbake til verdsrommet frå skyer, is og lyse flater. Resten absorberer bakken, havet og atmosfæren, og temperaturen stig. Jorda sender så ut varmestråling (langbølga, infraraud stråling) tilbake. Ulike drivhusgassar i atmosfæren, som vassdamp, karbondioksid, metan og lystgass, fangar opp noko av denne varmestrålinga og sender henne tilbake igjen mot jordoverflata.
Denne naturlege drivhuseffekten held gjennomsnittstemperaturen på jorda på rundt 15 plussgrader. Utan drivhuseffekten ville middeltemperaturen liggje godt under frysepunktet, og livet på land ville sett heilt annleis ut. Når vi menneske slepper ut store mengder ekstra klimagassar, forsterkar vi drivhuseffekten, og vi får global oppvarming, endra nedbørsmønster, smeltande is og havnivåstiging.
Det er viktig å ikkje blande saman ozonlaget med drivhuseffekten og klimagassar. Klimagassar varmar opp, medan ozonlaget vernar mot UV-stråling, men begge fenomena handlar om korleis atmosfæren styrer energien frå sola og tilbake ut i verdsrommet. Nokre gassar påverkar faktisk begge delar: fleire ozonreduserande stoff er samtidig kraftige klimagassar.
1 / 3
Drivhuseffekten med illustrasjonen av jorden og solen
Ønsker du å lese hele artikkelen?
Ved å logge inn får du full tilgang til artikkelen, samt Lærerrommet med engasjerende læringsstier og oppgaver du kan bruke i undervisningen.
Logg inn med Feide
Ønsker du å prøve ut fullversjonen av Skolerom?
Kontakt oss her!
