Religionsfridom
Du har rett til å velje kva du vil tru på, eller å la vere å tru. Religionsfridom er ein menneskerett som gjeld for alle. I Noreg er denne retten også skriven inn i Grunnlova, som er dei viktigaste reglane for korleis landet skal styrast og kva rettar vi har.
Men det har ikkje alltid vore slik, og mange stader i verda har ikkje menneske religionsfridom. I nokre land er det forbode å byte religion eller å velje å ikkje tru. Menneske kan bli straffa av styresmaktene fordi dei tilhøyrer «feil» religion, eller fordi dei ikkje følgjer den religionen staten ønskjer.
I nokre land er religion strengt kontrollert av staten, og berre bestemte religiøse grupper er tillatne. Det er styresmaktene som bestemmer korleis religion kan praktiserast. Menneske som tilhøyrer uoffisielle trussamfunn, kan bli overvakte eller straffa.
Det er land der det berre er nokre få religionar som er godkjende av staten, og andre religiøse grupper har ikkje ein gong lov til å samlast. Mange truande har vorte fengsla fordi dei praktiserer trua si.
Religionsfridom har også grenser. Vi kan ikkje gjere kva som helst i namnet til religionen. I denne teksten skal vi utforske kva religionsfridom betyr.
Dette viser at manglande religionsfridom kan sjå svært ulik ut:
Nokre stader forbyr staten religion, andre stader kontrollerer staten religion, og nokre stader blir religiøse minoritetar ikkje beskytta.
1 / 3
Trefigurer med symboler fra ulike religioner, som kors, halvmåne, davidsstjerne og om-tegn
Kva er religionsfridom?
Religionsfridom blir også kalla trus- og livssynsfridom. Eit livssyn er ein måte å forstå livet og verda på. Det kan vere religiøst, som kristendom eller islam, eller ‑ikkje‑religiøst, som humanisme. Religionsfridom betyr at du har rett til å velje kva du vil tru på.
Du har også rett til å utøve trua di åleine eller saman med andre. Det kan til dømes vere å be saman, delta i ritual, lese heilage tekstar saman, feire høgtider og tradisjonar eller gjere andre ting som er viktige for trua di. På skulen kan dette til dømes handle om at nokon ber i friminuttet, feirar andre høgtider enn jul, eller ikkje deltek i enkelte aktivitetar av religiøse grunnar.
Du har også rett til å byte religion eller tru og å ikkje tilhøyre nokon religion. Det betyr at du ikkje skal bli pressa til å tru, og du skal heller ikkje bli pressa til å slutte å tru.
1 / 3
En krystallkule ligger på et teppe av grønt gress
Korleis kan religionsfridom sjå ut i kvardagen?
Religionsfridom handlar ikkje berre om lover og store ord. Fridommen kan merkast i små val i kvardagen.
I ein klasse kan nokre feire andre høgtider enn deg, faste i ein periode, be på ein viss måte eller ha reglar for mat. Nokre bruker religiøse symbol eller plagg, medan andre ikkje gjer det. Nokre går i kyrkje eller moské, medan andre aldri gjer det, og nokre får ikkje lov til å feire bursdag eller høgtider som er viktige for deg.
Religionsfridom betyr at slike forskjellar skal vere lov, utan at nokon blir pressa, erta eller haldne utanfor.
Refleksjon: Kva kan du gjere for at alle skal kjenne seg trygge når nokon i klassen gjer noko annleis enn deg?
1 / 2
Elever med ulik etnisk bakgrunn i klasserommet
Du kan vise trua di – eller la vere
Korleis du vel å leve med trua di, bestemmer du også sjølv, sjølv om du trur på Gud, Allah, Jahve, Brahma, Vishnu, Buddhas lære, Odin og Tor eller krefter og magi i naturen.
Du kan sjølv velje om du vil bruke religiøse plagg eller symbol, som kors, hijab eller kipa, eller du kan la vere.
Du kan velje å følgje reglar frå heilage tekstar, som Bibelen, Koranen, Talmud eller Vedaene, eller du kan la vere. Du kan be saman med andre i eit gudshus, du kan be heime, eller du kan la vere å be.
I kvardagen kan religionsfridom til dømes handle om kva du et i kantina, om du fastar i ein periode, eller kva høgtider du feirar. Religionsfridom betyr at det skal vere lov å gjere slike val utan å bli erta eller halden utanfor.
1 / 2
En gruppe studenter med ulik bakgrunn spiser lunsj sammen
Å byte tru er også lov
Du kan gå frå ein religion til ein annan, eller byte retning innan ein religion.
Å byte retning innan same religionen kan til dømes bety at ein kristen byter kyrkjesamfunn frå pinsevenn til frikyrkje eller statskyrkja. Eller at ein muslim går over frå shia til sunni. I fleire religionar finst det ulike tradisjonar og måtar å praktisere på, sjølv om ein framleis tilhøyrer same religion.
For somme er det enkelt å byte tru eller retning. For andre kan det vere vanskeleg, fordi tru og tradisjonar ofte er tett knytt til familie og tilhøyrsel. Derfor er retten til å velje sjølv viktig.
1 / 2
En ung kvinne som sitter på setet ved vinduet og ser ut
Religionsfridom er ein menneskerett
Religionsfridom er ein menneskerett. Artikkel 18 i FNs verdserklæring om menneskerettar seier:
«Alle har rett til tanke-, samvits- og religionsfridom. Denne retten omfattar fridom til å skifte religion eller tru, og fridom til anten åleine eller saman med andre, og offentleg eller privat, å gi uttrykk for religionen sin eller tru gjennom undervisning, utøving, tilbeding og ritual.» (FN, 1948)
Dette betyr at du både har rett til å tru inni deg, og til å vise trua di gjennom handlingar, åleine eller saman med andre.
At ein rett er ein menneskerett, betyr at vi har han fordi vi er menneske. Ingen skal kunne ta han frå oss.
Religionsfridom er også med i FNs barnekonvensjon, artikkel 14:
«Alle barn har rett til å tenkje og tru på det dei vil. Foreldre har rett til å gi dei råd.» (FNs barnekonvensjon, 1989).
1 / 3
Mange forskjellige menneskefigurer laget av papir
Kvifor er religionsfridom viktig?
Å kunne tru det ein sjølv vil, er viktig for retten til å ha eigne meiningar. For mange handlar tru og livssyn også om identitet: kven ein er, kva som gir liva meining, og kva verdiar ein prøver å leve etter.
Å kunne vise trua si, til dømes gjennom ritual, klede eller mat, kan vere viktig for å kjenne tilhøyrsel. Når menneske får lov til å vere ulike og likevel behandlast med same respekt, blir det lettare for fleire å høyre til i ein fellesskap.
Slik heng religionsfridom saman med andre viktige rettar i eit demokrati.
1 / 2
En gruppe unge venner som sitter sammen og ler
Grenser for religionsfridommen
Kan ein seie og gjere kva som helst, berre fordi ein seier at det handlar om religion? Nei, det kan ein ikkje.
Du har ikkje lov til å skade andre eller diskriminere andre, uansett grunn. Samfunnet kan ikkje bestemme kva du tenkjer, men lovene bestemmer korleis vi får lov til å behandle andre menneske.
Det betyr til dømes at religion aldri kan brukast som unnskyldning for mobbing, truslar eller utestenging. Vi kan tru og meine kva vi vil, men ikkje gjere kva vi vil.
Kvinne som lager et stoppskilt med hånden
Har alle religionsfridom?
I nokre land er det forbode å byte religion eller å velje å ikkje tru. Menneske kan bli trua, straffa eller utestengde fordi dei trur annleis enn det som er forventa. Det kan til dømes bety at ein ikkje får gå på skule, at ein mistar kontakten med familie eller blir sett i fengsel.
Då har ein ikkje religionsfridom, sjølv om det kanskje finst lover som seier at ein har det.
Religionsfridommen har også vorte broten i Noreg. Samane er eit urfolk med sine eigne tradisjonar og eigen religiøs praksis. I lang tid vart den samiske religionen forboden, og mange samar vart pressa til å slutte med rituala sine og trua si.
Då Grunnlova kom i 1814, var kristendommen statsreligion, og fleire grupper, t.d. jødar og samar, vart diskriminerte eller utestengde. Seinare har desse lovene vorte endra, og i dag har alle i Noreg rett til å tru det dei vil.
1 / 2
En alvorlig utseende gutt står i skolegangen. Bak ham står to klassekamerater
Kva med barns religionsfridom?
Kanskje tenkjer du: Gjeld religionsfridom for barn også?
Mange barn gjer det familien gjer. Dei feirar høgtider, et visse matrettar eller følgjer religiøse tradisjonar utan å ha valt det heilt sjølv. Til dømes kan eit barn feire jul, eid eller diwali fordi det er ein del av tradisjonane til familien, eller barnet kan følgje reglar for mat og faste heime. Tru og kultur heng ofte tett saman, og for mange barn kjennest dette trygt og naturleg.
Samtidig har barn rett til å seie si meining. Det betyr at barn kan gi uttrykk for kva dei sjølve tenkjer og kjenner om tru og tradisjonar. Viss eit barn til dømes ikkje ønskjer å delta i bønn, gudsteneste eller religiøse aktivitetar, har barnet rett til å bli lytta til, sjølv om det ikkje alltid er barnet som bestemmer.
Di eldre du blir, dess meir skal meiningane dine telje. I Noreg kan du sjølv avgjere om du vil vere med i eit trussamfunn, byte trussamfunn eller melde deg ut når du fyller 15 år. Foreldra dine kan gi råd og rettleiing, men valet er ditt.
1 / 3
Familie som feirer påskeferien sammen med bestemoren og barna
Kort oppsummert
Religionsfridom handlar om meir enn religion. Den handlar om retten til å tenkje sjølv, vere annleis og leve i eit samfunn der ulike menneske har same verdien.
Du kan velje tru, byte tru eller la vere å tru. Samtidig går religionsfridom alltid saman med ansvar: Ingen har rett til å bruke tru som unnskyldning for å skade andre.
En gruppe studenter som går sammen i rekke med armene rundt hverandres skuldre
Kjelder
- https://lille.snl.no/tros-_og_livssynsfrihet
- https://snl.no/religionsfrihet
- https://www.ung.no/demokrati-og-valg/429_Retten_til_religionsfrihet.html
- https://fn.no/avtaler/menneskerettigheter/fns-verdenserklaering-om-menneskerettigheter
- https://fn.no/avtaler/menneskerettigheter/barnekonvensjonen
- https://www.norgeshistorie.no/grunnlov-og-ny-union/1316-religionstvang-ikke-religionsfrihet.html
- https://snl.no/J%C3%B8deparagrafen
- https://www.pewresearch.org/topic/religion/religious-freedom-restrictions/international-religious-freedom-restrictions/
Bilde- og videorettar
- Adobe Stock
- Adobe Stock
- Getty Images
- Getty Images
- Getty Images
- Adobe Stock
- Getty Images
- Adobe Stock
- Adobe Stock
- Adobe Stock
- Getty Images
