Snøskred – ein naturfare i endring
Det startar gjerne med ein fjelltur. Sola kikkar endeleg fram etter snøvêr, fjellsidene glitrar, og skia glir lett over nyfallen snø. Under overflata derimot, kan det skjule seg ei livsfarleg spenning. Når snøen losnar, skjer det ofte utan forvarsel. Ein heil flanke blir riven laus og set i gang ein kaskade av snø, is og luft som kan nå hastigheiter på over 150 kilometer i timen.
Snøskred er blant dei mest dødelege naturfarane vi har i Noreg – ei dramatisk påminning om kor tett systema til naturen heng saman, for snøskred er ikkje berre eit vinterfenomen i fjellheimen. Det er ein kompleks naturfare som oppstår når dei ulike jordsystema, atmosfæren, kryosfæren, geosfæren, biosfæren og hydrosfæren, samhandlar under bestemte forhold. Med aukande klimaendringar blir desse prosessane meir ustabile og uføreseielege.
1 / 2
Naturens kraft. Et ekte, stort snøskred kommer fra et stort fjell (Shkhara, 5193 m), Kaukasus, Kabardino-Balkaria, Bezengi-regionen, Russland.
Kva er eit snøskred?
Eit snøskred er ei plutseleg rørsle av snø nedover ei fjellside eller bratt bakke. Skred oppstår når tyngdekrafta overgår friksjonskreftene og bindingane i snødekket. Dette skjer ofte i skråningar mellom 30 og 45 grader. Men kva som får snøen til å losne, handlar om mykje meir enn bratt terreng – det er samansette prosessar mellom jordsystema som skaper og påverkar skredrisikoen.
Atmosfæren påverkar temperatur og nedbørsmengde og dermed oppbygninga av snødekket.
Kryosfæren omfattar snø, is og tele, samt korleis desse blir endra over tid.
Hydrosfæren bidreg med regnvatn og smeltevatn som kan svekke snøens stabilitet.
Geosfæren handlar om terrengets helning, orientering og overflateforhold, som er avgjerande for kvar snøskred kan oppstå.
Biosfæren påverkar stabiliteten i fjellsider gjennom vegetasjon og røter. Tre og annan vegetasjon kan bidra til å forankre snøen og redusere risikoen for skred, medan avskoging eller naturleg nedbryting av vegetasjon kan auke faren.
Når eit lågtrykk bringar mild luft og regn etter ein periode med kulde, kan dette setje i gang prosessar som gjer snødekket ustabilt. Ei lita forstyrring, som ein skiløpar, eit vindkast eller soloppvarming, kan vere nok til å utløyse eit skred.
1 / 3
Ulike typar snøskred
Snøskred blir delt inn etter korleis dei losnar og kva slags type snø som er involvert:
Flakskred
Flakskred er dei mest vanlege og farlege. Dei oppstår når eit samanhengande lag av snø losnar frå eit svakare lag under, gjerne etter vindpåverknad. Slike skred kan spreie seg over store område og ha høg fart. Dei er særleg vanlege i fjellstrøk i Troms og Nordland, og dessutan i Jotunheimen og Sunnmørsalpane.
1 / 2
Sprukket hvit snøoverflatebakgrunn i vinterens sollys
Laussnøskred
Laussnøskred begynner i eitt punkt og breier seg nedover som ei vifte. Dei førekjem ofte etter store snøfall og er vanlegast i indre fjellområde med kaldt klima, som i delar av Innlandet og Telemark.
Et løssnøskred utløst i en bratt skråning, kjennetegnet av et lite punktutløsningsmiddel som vokser i størrelse.
Våtsnøskred
Våtsnøskred skjer ved mildvêr eller regn, når vatn mettar snøen og reduserer friksjonen i snølaget. Dei opptrer gjerne om våren i sørvende fjellsider og i område som Hardangervidda og Romsdalen.
Luftfoto av snøskred i fjellskråning. Våt snø om våren glir nedover.
Sørpeskred
Sørpeskred krev spesifikke forhold: høg vasstilførsel, tele i bakken og stor snømengd. Desse skreda bevegar seg som ein straum av vatn og snø og kan vere ekstremt farlege. Dei er mest vanlege i lågtliggjande kyststrøk i Nord-Noreg, som Finnmark og Troms.
Kvar skredtype seier noko om dei klimatiske forholda som har leidd fram til skredet, og om korleis krinsløpa og temperaturendringane i vatnet påverkar snødekket.
1 / 2
En sparsom bro om vinteren i et ødemarksavfall. Kanskje en konsekvens av avskogingen for vintersporten.
Vekselverknader i jordsystema
Snøskred oppstår i skjeringspunktet mellom jordsystema. Eit døme på dette er når stigande temperatur (atmosfæren) fører til smelting av snø (kryosfæren), som så tilfører vatn til snødekket (hydrosfæren) og svekkjer lagdelinga. I tillegg speler terrenget (geosfæren) inn ved å gi skredet retning og fart, medan vegetasjon (biosfæren) kan bremse eller forhindre skred ved å binde snøen og stabilisere jorda.
Eit tydeleg døme på korleis desse systema verkar saman, er Longyearbyen-skredet på Svalbard 19. desember 2015. Eit kraftig lågtrykk førte til uvanleg høg temperatur og intens nedbør midt i desember. Den raske oppvarminga smelta snøen og skapte svake lag i snødekket, som vart metta av vatn. Samtidig var det bratt terreng bak bustadene i Lia, og lite vegetasjon til å halde snøen på plass. Skredet tok livet av to personar og førte til omfattande sikringstiltak. Dette viser korleis klimaendringar og samspel mellom jordsystema skaper nye typar risiko – også i Arktis.
Klimaendringar fører til meir intense nedbørshendingar og hyppigare mildvêr om vinteren. Dette bidreg til fleire episodar med regn på snø, noko som gjer snødekket ustabilt og aukar risikoen for snøskred.
Forhold i atmosfæren, som vind og temperaturendringar, formar snødekket i kryosfæren. Geosfæren, altså topografien, avgjer om terrenget er bratt nok, og hydrosfæren tilfører vatn frå regn og smeltesnø som svekkjer bindingane i snølaget. Når forholda blir ustabile nok, kan ei lita forstyrring, eit steg eller ein temperaturauke, utløyse katastrofen. Det er ofte menneske som startar eit snøskred. Rundt 90 % av dødelege snøskred i Noreg er utløyste av menneske sjølv, spesielt frikøyrarar og toppturfolk.
1 / 3
Halvparten av jordas overflate sett fra verdensrommet.
Ein nasjonal vekkjar – Vassdalen, 1986
Det verste snøskredet i moderne norsk historie ramma Vassdalen i Nordland 5. mars 1986. Soldatar frå Ingeniørbataljonen var ute på NATO-øving. Leiren deira låg i eit skredutsett dalsøkk utan tilstrekkeleg vurdering av forholda. Tidleg om morgonen losna eit stort flakskred og tok livet av tolv unge menn.
Ulykka vart eit vendepunkt for Forsvaret og for sivil beredskap. Ho førte til styrkt varsling, kartlegging og auka forståing for kor farleg snøen kan vere, og dessutan kor raskt det kan gå gale når systema til naturen slår seg saman.
Bilde av et digitalt kart over Norden
Klimaendringar – ein ny skredkvardag
Klima i Noreg 2100 viser at eit varmare og våtare klima vil forandre snøskredrisikoen dramatisk. I eit varmare klima blir skredsesongen forskoven. Vi får oftare vêrskifte med mildvêr, regn og kulde om kvarandre, og dette skaper fleire svake lag i snøen. Det gjer det vanskelegare å føreseie skredfaren og aukar behovet for kontinuerleg overvaking.
I høgfjellet kan meir vind og temperaturendringar føre til danning av kantkorn og rimlag, som er blant dei mest ustabile laga i snøpakken. Kantkorn blir danna når snøen blir omdanna under store temperaturforskjellar, særleg nær bakken. Desse korna er grove og har dårleg binding til laga over. Rimlag blir danna ved at vassdamp frys direkte på snøoverflata under rolege og kalde forhold. Når nye snølag dekkjer rimlaget, kan det danne ei svakheitssone som lett kan svikte. Begge lagtypane aukar risikoen for flakskred stort.
Samtidig vil lågare område få meir regn og færre frostdagar, noko som kan gi ein auke i sørpeskred.
1 / 2
Effekt av global oppvarming i naturen. Konseptuelt bilde av smeltende, verdensformet isbre i dypblått vann. 3d illustrasjon.
Varsling og overvaking – vaktpostar i snøen
I dag gjer vi eit omfattande arbeid for å varsle og overvake snøskredfare. Noregs vassdrags- og energidirektorat (NVE) driv varslingstenesta varsom.no i samarbeid med Meteorologisk institutt og Statens vegvesen. Her blir skredfaren gradert dagleg frå 1 (liten fare) til 5 (svært stor fare).
Gjennom feltmålingar, snøprofilar, vêrdata, satellittbilete og digitale modellar blir stabiliteten og risikoen til snøen vurdert. Moderne modellar som SNOWPACK og HBV blir brukte for å simulere eigenskapane til snøen og korleis vatn bevegar seg i snødekket. Lokale observatørar bidreg med målingar av snødjupn, temperatur, snøstruktur og skredaktivitet. Dette gir eit betre avgjerdsgrunnlag for både publikum og beredskapsstyresmakter.
1 / 2
Førebygging – slik lever vi med skredfare
Fysiske tiltak som skredvollar, snøfangarar og skredtunnelar reduserer risiko i utsette område. I bratte fjellsider kan ein utløyse skred kontrollert med sprengstoff. Kommunane bruker dessutan detaljerte farekart frå NVE i arealplanlegginga for å unngå nybygg i risikosoner.
På utdanningssida samarbeid både forskingsmiljø, vidaregåande skular og beredskapsgrupper om skredkunnskap. UNIS på Svalbard og NGI i Oslo er blant dei fremste på feltet. Mange elevar lærer i dag å lese snøprofilar, vurdere skredfare og bruke digitale verktøy for varsling.
Tenk som ein geoforskar – vurder og drøft
For å forstå snøskred må ein tenkje som ein geoforskar: Kva system verkar saman? Korleis blir dei endra i møte med klimaendringar? Og korleis kan vi bruke kunnskapen til å varsle, tilpasse og verne?
Snøskred er ikkje berre eit vinterfenomen. Dei er ei kraftfull påminning om korleis jorda er i stadig rørsle, og om korleis kunnskapen og beredskapen vår må følgje med.
Illustrasjon av en geoforsker som står og peker
Kjelder:
- Forsvaret (2022) Marsdagen Forsvaret aldri glemmer Henta frå https://www.forsvaret.no/aktuelt-og-presse/aktuelt/marsdagen-forsvaret-aldri-glemmer?q=sn%C3%B8skred
- NGI. (2023). Snøskredforskning Henta frå https://www.ngi.no/prosjekter/snoskredforskning/
- NGI (2025) Snøskred og sørpeskred Henta frå https://www.ngi.no/forskning-og-radgivning/naturfare-container/skred-og-ras/snoskred-og-sorpeskred/
- Norsar (2023) NORSAR og Cautus Geo: Sammen om skredovervåkning Henta frå https://www.norsar.no/pressemeldinger/norsar-og-cautus-geo-sammen-om-skredovervakning
- NVE. (2024). Snøskredvarsling i Norge.
- Henta frå https://www.varsom.no
- NVE (2016). Snøskred – tørre og våte. Henta frå https://publikasjoner.nve.no/faktaark/2016/faktaark2016_01.pdf
