Troposfæren (0–12 km)

Dette er laget nærast bakken, og her skjer alt vêret. Skyer, regn, snø og vind. Temperaturen søkk med høgda, det blir altså kaldare di høgare opp du kjem, og lufta er tett og rik på vassdamp. Det er i troposfæren vi lever, og øvst i troposfæren flyg vanlege passasjerfly. Troposfæren inneheld omtrent 80 % av all lufta i atmosfæren.

Stratosfæren (12–50 km)

Over troposfæren ligg stratosfæren. Her finn vi mellom anna ozonlaget som vernar oss mot farleg UV-stråling frå sola. Temperaturen stig med høgda, det blir altså varmare di høgare opp vi kjem, fordi ozon absorberer solenergi. I dette laget er det mykje rolegare og nesten ikkje noko vêr. Når du skal fly langt, flyg du ofte i den nedre delen av stratosfæren for å unngå turbulens.

Eit laboratorium i høgda

Stratosfæren er ikkje berre eit roleg lag for flytrafikk, han er også eit viktig laboratorium for å forstå atmosfæren og klimaendringar. Her blir målingar utførte med vêrballongar og satellittsensorar som gir data om ozon, vassdamp, partiklar og stråling. Fordi stratosfæren er stabil og har lite vêr, eignar han seg godt til presise observasjonar over tid.

Forskarar bruker altså denne delen av atmosfæren til å overvake ozonlaget, studere effekten av vulkanutbrot og analysere korleis menneskeskapte utslepp påverkar klimaet.

I eksosfæren finn vi GPS-satellittar som gir nøyaktig posisjon til mobiltelefonar, bilar, fly og skip – og som er heilt avgjerande for navigasjon. Høgare oppe, i det som blir kalla GEO – Geostationary Earth Orbit, finn vi stilleståande satellittar som blir brukte til TV-sendingar og vêrvarsling.

Over omtrent 100 kilometers høgd finn vi det som ofte blir rekna som grensa til verdsrommet – Kármánlinja. Dette er ikkje ei fysisk grense, men ei definert høgd der atmosfæren blir så tynn at vanlege fly ikkje lenger kan halde seg oppe med aerodynamisk løft.

I troposfæren, der vi bur, søkk temperaturen med høgda, omtrent 6,5 grader per kilometer. Det er derfor det er kaldt på fjelltoppar. Det er fordi sola varmar opp jordoverflata, og det er denne varmen som igjen varmar opp lufta nedanfrå. Di lenger unna bakken du kjem, dess kaldare blir det.

Men høgare opp skjer det noko rart: I stratosfæren stig temperaturen igjen. Det kjem av at ozonlaget absorberer UV-stråling frå sola. UV-stråling er faktisk svært energirik, og når ozonmolekyla tek opp denne energien, blir lufta varma opp.

I termosfæren stig temperaturen endå meir, men her er det oksygen- og nitrogenmolekyl som absorberer ekstremt energirik stråling frå sola. Her blir det fleire tusen grader, så det er litt av ein termos! Dette er røntgen- og UV-stråling med kort bølgjelengde.

Så kvifor er det varmare i termosfæren enn i stratosfæren? Det handlar både om typen stråling og kva molekyl som tek strålinga opp. Oksygen og nitrogen i termosfæren tek opp meir energirik stråling enn ozon gjer i stratosfæren, og derfor blir temperaturen høgare. Likevel er lufta så tynn at det ikkje ville kjennast varmt for oss. Det er som å vere i ei varm badstove med nesten ingen damp, du merkar det knapt.