Kva betyr eigentleg «baroklin»?
Ordet «baroklin» kjem frå gresk: baros betyr «trykk» og klinein betyr «å helle» eller «å bøye». I meteorologien beskriv det ein tilstand der trykkflatene og temperaturflatene i atmosfæren ikkje ligg parallelt. Det betyr at det finst horisontale temperaturforskjellar i eit område med same trykk, og det er nettopp desse forskjellane som skaper energi og rørsle i atmosfæren.
Når atmosfæren er baroklin, er han i ein slags «spent» tilstand, der energi kan frigjerast og føre til utvikling av vêr. Det motsette er ein barotrop atmosfære, der temperatur og trykk er jamt fordelte, og det skjer lite.
Kva er baroklin ustabilitet?
Baroklin ustabilitet er ein fysisk prosess i atmosfæren som forklarer korleis lågtrykkssystem og frontar utviklar seg og veks. Det skjer når to forhold er til stades samtidig:
- Det er store temperaturforskjellar horisontalt, til dømes mellom kald luft frå nord og varm luft frå sør.
- Vindhastigheit og vindretning endrar seg med høgda i atmosfæren, dette blir kalla vindskjering.
Når desse to forholda opptrer saman, kan det bli danna bølgjer i atmosfæren som veks og utviklar seg til lågtrykk og stormsystem.
Kva er vindskjering?
Vindskjering betyr at vinden endrar seg med høgda, både i styrke og retning. Det er som om atmosfæren er delt opp i lag, og kvart lag blæs i litt ulik retning og med ulik fart.
Du kan tenkje deg eit lag med luft nær bakken som blæs roleg mot aust, medan eit høgare lag blæs raskare mot nordaust. Når luftlaga bevegar seg ulikt, oppstår det skjer, akkurat som når to elvar møtest og strøymer i ulike retningar. Dette skaper turbulens og rørsle i atmosfæren.
Ein god analogi er å tenkje på ein stabel med bøker som blir skovne i ulike retningar: om du dyttar botnen mot høgre og toppen mot venstre, vil heile stabelen byrje å vri seg. Det same skjer i atmosfæren, og det er denne vridinga som gir energi til bølgjene som utviklar seg til lågtrykk.
1 / 2
Kvar skjer det?
Baroklin ustabilitet skjer oftast i mellomliggjande breiddegrader, som i Noreg, der kald polarluft frå nord møter varmare luft frå sør. Dette skjer særleg langs polarfronten, som er ei sone med sterke temperaturkontrastar og mykje vindskjering. Det er her mange av lågtrykka og stormane våre blir danna, spesielt om hausten og vinteren.
Kvifor er det viktig?
Baroklin ustabilitet er ei av dei viktigaste drivkreftene bak vêrutviklinga i Noreg. Han forklarer korleis og kvifor lågtrykk oppstår, og kvifor nokre av dei blir så kraftige. Når forholda ligg til rette, med sterk temperaturkontrast og tydeleg vindskjering – kan små forstyrringar i atmosfæren vekse raskt og utvikle seg til store vêrsystem.
Dette er prosessen bak mange av dei kraftigaste vêrhendingane vi opplever, som:
- Lågtrykk som fører til ekstremnedbør og flaum
- Kraftig vind og stormar
- Danninga av vêrfrontar som gir raske vêrskifte
1 / 2
Enkelt forklart
Luftstraumar i atmosfæren kan bevege seg i store svingar når kald og varm luft møtest. Desse bølgjene blir kalla rossbybølger, og dei bevegar seg langs jetstraumen – eit kraftig luftstraumsystem høgt oppe i atmosfæren. Rossbybølgene påverkar kvar lågtrykk og høgtrykk kan dannast, og korleis dei bevegar seg.
Men det er ein annan prosess som gjer at lågtrykk faktisk veks: baroklin ustabilitet. Når temperaturforskjellen mellom kald og varm luft er stor, og vinden endrar seg med høgda, kan små forstyrringar bli forsterka. Det er litt som når små krusningar på vatnet veks til store bølgjer når vinden blæs.
Når baroklin ustabilitet verkar i eit område der Rossbybølgene allereie har skapt soner der luftmassane blir pressa mot kvarandre, kan eit lite lågtrykk utvikle seg vidare. Det kan då vekse til eit kraftig stormsystem med vind, nedbør og raske vêrskifte.
Sjå visualisering av dette her: https://www.youtube.com/watch?v=CatIj6DU6ss
1 / 2
Kvifor er dette relevant for ekstremvêr?
Baroklin ustabilitet er ein nøkkelprosess bak mange av dei ekstremvêra vi opplever i Noreg, frå hauststormar til vinterlågtrykk. Når temperaturkontrastane er store og vindskjeringa sterk, kan lågtrykk utvikle seg raskt og bli veldig kraftige. Det er derfor vi ofte ser at ekstremvêr oppstår nettopp i overgangssoner mellom kald og varm luft, og kvifor det er viktig å forstå baroklin ustabilitet i moderne vêrvarsling.
Sjå det i praksis
I denne videoen får du ein klar og visuell gjennomgang av korleis temperaturgradientar og vindskjer skaper bølgjer i atmosfæren som kan utvikle seg til stormsystem.
YouTube-video frå MIT som demonstrerer fenomenet:
Kjelder:
Bjerknessenteret for klimaforskning. (2020, 3. februar). Nøkkelen til ekstremvær i stratosfæren ligger i troposfæren under den. Hentet fra: https://www.bjerknes.uib.no/aktuelt/nokkelen-til-ekstremvaer-i-stratosfaeren-ligger-i-troposfaeren-under-den
CICERO Senter for klimaforskning. (2021, 15. november). Klimaendringene øker raskere. Henta frå: https://cicero.oslo.no/no/posts/klima/klimaendringene-oker-raskere
Grønås, S. 2012. Hvordan-klimaet-kan-endres-Del3-Forutsigbarhet-for-var-og-klimaendringer. Bergen Open Research Archive
Meteorologisk institutt. (2020). Hva er ekstremvær? Henta frå: https://www.met.no/vaer-og-klima/klimasvar/hva-er-ekstremvaer
Meteorologisk institutt. (u.å.). Lavtrykk og høytrykk. Henta frå: https://www.met.no/vaer-og-klima/klimasvar/lavtrykk-og-hoytrykk
Norsk Polarinstitutt. (2018). Klima: prosesser og drivkrefter. https://www.npolar.no/tema/klima-prosesser-og-drivkrefter/
SNL (u.å.) Rossbybølger Henta frå: https://snl.no/rossbyb%C3%B8lger
