Ein naturleg naturfare
I Noreg lever vi i tett samspel med krinsløpet til vatnet. Elvar og bekkar renn som blodårar gjennom landskapet, og nedbøren formar naturen vår og kvardagen vår. Men når klimaet endrar seg og intensiteten i vêret aukar, viser vatnet også ei destruktiv side.
Flaum er ikkje berre eit naturleg fenomen, men ein naturfare som stadig utfordrar både infrastruktur, busetjing og samfunnsberedskap. For å forstå flaum som prosess og risiko, må vi kombinere kunnskap frå meteorologi, hydrologi og geografi, og dessutan og forstå korleis menneskeleg aktivitet og klimaendringar forstyrrar ein allereie kompleks balanse.
Når elva går utover sine breidder
Flaum oppstår når tilførselen av vatn til eit vassdrag overstig kapasiteten til elveleiet og terrenget. Dette skjer typisk ved kraftig nedbør, snøsmelting eller ein kombinasjon av begge, gjerne forsterka av tidlegare metta mark og liten infiltrasjonskapasitet, altså jordas evne til å absorbere vatn. Når jorda er frosen, metta av tidlegare nedbør, eller når landskapet er urbanisert og dekt av asfalt, renn vatnet direkte til næraste bekk eller elv og gir rask og høg vassføring.
Hydrologar brukar ofte omgrepet avrenning om prosessen der nedbør blir til vassføring i elvane. I fjellområde med snødekte vinterlandskap fører tidleg vårvarme til snøsmelteflaum. Dette skjer særleg i overgangsperiodar med milde lågtrykkssystem frå sørvest som bringar både varme og regn til høgareliggjande område. På låglandet er det gjerne regnflaumar som dominerer, særleg når ekstreme nedbørsepisodar hender på allereie våt jord.
Eit anna og aukande fenomen i Noreg er overvassflaum – særleg i byar og tettstader. Dette er flaumar som ikkje kjem frå elvar, men som kjem der regnvatn samlar seg på overflata fordi avløpssystemet ikkje rekk å leie det bort. Asfalterte flater og dårleg drenering gjer at vatnet ikkje blir infiltrert i bakken, og det samlar seg i gater, kjellarar og andre lågtliggjande område. Overvassflaumane er eit uttrykk for den aukande sårbarheita i samfunnet, eit omgrep som peikar på kor utsette vi er når infrastruktur, busetjing og planlegging ikkje tek høgde for dynamikken til naturen.
1 / 3
Flyfoto av boligområde rammet av flom, der elva har gått over breddene og oversvømmer hus og veier.
Flaumane i Gudbrandsdalen – systema vert sette på prøve
I mai 2011 og igjen i 2013 vart Gudbrandsdalen utsett for alvorlege flaumhendingar. Ekstremt mykje regn fall samtidig som snøen smelta i fjellet. Resultatet vart ein kombinasjonsflaum av både snøsmelte- og regnflaum. Elvane Otta og Lågen gjekk langt over breiddene sine, fundament rasa ut, og jernbanespor og vegar vart rivne bort.
Sjølv om meteorologane varsla nedbøren, og hydrologane simulerte vassføringa med modellar som HBV-modellen (ein nedbør-avrenningsmodell utvikla for nordiske forhold), var ikkje resten av samfunnet rusta til å handtere konsekvensane.
Mange stader vart flaumane klassifiserte som 100-årsflaumar, eit omgrep som ofte blir misforstått. Det betyr ikkje at ein flaum skjer kvart hundrede år, men at det i gjennomsnitt er éin prosents sjanse for at ei slik vassføring førekjem i løpet av eitt gitt år.
I eit klima i endring, der ekstremnedbør blir stadig vanlegare, kan slike hendingar kome langt oftare enn tidlegare forventa. Flaumane i Gudbrandsdalen illustrerer korleis flaumfrekvensanalyse og varsling kan bidra til å føreseie hendingar, men at beredskap og tilpassing må følgje etter. Flaumen i 2013 var eit døme på at sjølv sjeldne hendingar kan kome hyppigare i eit klima i endring.
📸 Flaum 2013 Gudbrandsdalen E6. Foto: Arne T. Hamarsland / NVE
1 / 2
Klimaendringar gjer flaum meir sannsynleg
Klimaforskinga viser at Noreg blir varmare og våtare. Vi får meir ekstremnedbør, altså kortvarige og intense regnepisodar som skaper rask avrenning og høg flaumfare. I tillegg blir snøsesongen endra. Mildare vintrar gjer at snøgrensa kryp oppover, og snøsmeltinga skjer tidlegare og bråare. Dette forstyrrar den naturlege balansen mellom akkumulering (snølagring) og ablasjon (smelting), noko som gir større vårflaumar og meir uføreseielege vassmengder.
Endringar i kryosfæren, altså snø, is og brear, påverkar avrenningsregimet og gir meir ujamne tilsig til vassdraga. Når bresystem krympar, mistar vi den forseinkinga dei tidlegare gav til smeltevatnet. Resultatet blir auka risiko for både tidleg vårflaum og seinvinterflaum i overgangsperiodane.
Urbanisering forsterkar effekten. Asfaltering og nedbygging av naturlege flaumvegar reduserer evna landskapet har til å halde igjen vatnet. Retensjon, altså evna til å halde tilbake vatn, blir borte. I byane må vi derfor tenkje nytt: grøne tak, opne bekkar og fordrygingsanlegg som forseinkar og regulerer vegen til vatnet gjennom tettstader.
Kven varslar, og korleis vert varsla tolka?
NVE har det nasjonale ansvaret for flaumvarsling og samarbeider tett med Meteorologisk institutt. Dei bruker snømålingar, vêrdata og hydrologiske modellar til å berekne korleis vassføringa vil utvikle seg i ulike vassdrag.
Ein av dei viktigaste modellane er HBV-modellen (Hydrologiska Byråns Vattenbalansmodell). Dette er ein numerisk modell som simulerer korleis nedbør, temperatur, snøsmelting og fordamping påverkar vassføringa i eit nedbørfelt. Modellen brukar kontinuerlege målingar og blir fortløpande oppdatert for å gi best mogleg varsling av flaum og tørke.
Ved varsla flaumfare blir det raskt sendt informasjon til kommunar og beredskapsetatar, som kan setje i verk tiltak som evakuering, stenging av vegar eller mellombels flaumsikring.
Tolking av slike varsel krev geofagleg forståing. Det er ikkje slik at 50 mm regn gir same respons i heile vassdraget. Effekten avheng av mettinga til marka, temperatur, tidlegare nedbør og snøforhold. Derfor må avgjerder takast med kunnskap om den hydrologiske responstida av heile nedbørfeltet.
📸 Flaumsikring av Brandbu. Foto: Stig Storheil /NVE
1 / 2
Kan vi forebyggje flaum?
Førebygging handlar ikkje om å stanse flaumen, men å redusere skadeomfanget. Det inneber både tekniske tiltak og arealplanlegging, som å byggje viktig infrastruktur som sjukehus langt frå flaumsoner. Flaumvollar, retensjonsbasseng og elveregulering er viktige element i utsette område. Men vel så viktig er det å kartleggje flaumsoner og gjennomføre ROS-analysar (risiko- og sårbarheitsanalysar) i nye utbyggingsområde.
Flaum er ein del av den naturlege dynamikken til elva. Å prøve å kontrollere flaumen fullt ut er lite realistisk, og kanskje ikkje ønskjeleg. Det handlar i staden om å skape eit samfunn som lever med vatnet, som forstår det og som er førebudd når elvane igjen fløymer over.
1 / 2
Minne etter flaum
For dei som ønskjer å sjå flaum i eit historisk lys, finst det spor etter tidlegare hendingar over heile landet. Flaumsteinar – der vasstanden er rissa inn i stein eller bygningar – finst mellom anna ved Fossum bru og på Hamar.
Eit besøk ved eit kraftverk, som Rånåsfoss, gir innsikt i korleis vasskraftproduksjon og flaumsikring heng saman. Der ser vi både dei tekniske løysingane og sårbarheita.
Flaum er ikkje berre eit geofagleg fenomen, det er også eit samfunnsfagleg tema som gjeld infrastruktur, helse, beredskap og berekraftig byutvikling. Nettopp derfor treng vi tverrfagleg innsikt og fagleg djupn for å forstå korleis vi kan leve med og tilpasse oss ei stadig meir flaumutsett framtid.
📸 Flaummerke ved Hvåra bru ved Kvelde. Foto: Stig Storheil / NVE
Kjelder:
Bjerknessenteret for klimaforskning. (2023). Overraskende årsak til flom på Østlandet. Henta frå: https://bjerknes.uib.no/aktuelt/overraskende-arsak-til-flom-pa-ostlandet
Meteorologisk institutt. (2023). Hendelsesrapport: Ekstremværet “Hans”, ekstremt mye nedbør i deler av Sør-Norge Henta frå: www.met.no/sokeresultat/_/attachment/inline/c91bde7d-a0a9-4275-a644-5f9470bc27ad:54006df697897306e1b81ead80d74484daa6717e/MET-info-26-2023.pdf
Miljødirektoratet. Overvann: Hvem som har ansvar og regelverk som gjelder. Henta frå: https://www.miljodirektoratet.no/ansvarsomrader/forurensning/overvann/
NVE (2022). Veileder 3/2022: Sikkerhet mot flom – Utredning av flomfare i reguleringsplan og byggesak [PDF]. Henta frå: https://publikasjoner.nve.no/veileder/2022/veileder2022_03.pdf
NVE. (2020). Aktsomhetskart for flom. Hentet fra https://www.nve.no/naturfare/utredning-av-naturfare/om-kart-og-kartlegging-av-naturfare/om-kartlegging-av-flaumfare/aktsomhetskart-for-flom/
NVE (2020). Flomhendelser Henta frå: https://www.nve.no/naturfare/laer-om-naturfare/flom/flomhendelser/
SNL Ekstremvær Henta frå. https://snl.no/ekstremv%C3%A6r
Store norske leksikon. (2023). Flom Henta frå https://snl.no/flom
Varsom.no: Flom og jordskredvarsling Henta frå: https://www.varsom.no/flom-og-jordskred/varsling/
1 / 2
Bildekjelde:
Bilde seksjon 3:
Kjetil Lund og Tore Leirvik fra NVE på befaring, flomsikring av Brandbu.
Foto: Stig Storheil /NVE
Bilde seksjon 4:
Flom E6 Gudbrandsdalen (2013).
Foto: Arne T. Hamarsland / NVE
Bilde seksjon 6:
Flommerker ved Hvåra bru, Numedalslågen.
Foto: Stig Storheil / NVE
