Kva gjer ein tale god?
Når du held ein tale, gjer du meir enn å snakke høgt framfor andre. Du prøver å få dei til å lytte, forstå eller kjenne noko. Dette kallar vi retorikk. Retorikk handlar om korleis vi bruker språk for å påverke andre menneske.
Dette er ikkje noko nytt. Allereie for over 2000 år sidan tenkte menneske over korleis taler verkar. Ein av dei var ein romersk talar som heitte Cicero. Han meinte at ein god tale ikkje berre kjem av seg sjølv. Den gode talen blir til når ein jobbar medvite med det ein skal seie.
Cicero meinte at arbeidet med ein tale kan delast inn i fleire delar. Når du kjenner desse delane, blir det lettare å forstå kva som gjer ein tale god, og lettare å halde tale sjølv.
Denne prosessen deler han inn i fem fasar: inventio, dispositio, elocutio, memoria og actio. Sjølv om tida har gått, er det slåande kor godt desse fasane framleis beskriv korleis vi arbeider med talar i dag.
1 / 2
Inventio
Når du skal halde ein tale, må du først finne ut kva du vil seie. Dette blir kalla inventio, og det er starten på arbeidet med alle talar. Mange trur at det viktigaste er å skrive fint eller snakke tydeleg, men utan ein klar idé om kva talen skal handle om, blir det vanskeleg å nå fram til publikum.
Ofte blir talar uklare fordi dei startar for breitt. Du har kanskje høyrt talar som handlar «om 17. mai» eller «om konfirmanten», men der det er vanskeleg å forstå kva poenget eigentleg er. Då kan publikum sitje igjen med ei god stemning, men utan å hugse kva talen handla om. Inventio handlar om å unngå dette ved å bestemme seg for eitt hovudpoeng.
Tenk deg til dømes at du skal halde ein konfirmasjonstale eller helsing på mormors 60-årsdag. Du kan ikkje seie alt om konfirmanten eller mormor. Du må velje kva du vil trekkje fram.
Kanskje vil du vise kor omsorgsfull personen er, eller kor mykje hen har vakse dei siste åra. Når du har bestemt deg for dette, blir det lettare å velje historier og døme som passar.
Inventio handlar altså om å velje. Du vel kva du vil seie, og kva du lèt vere å seie. Når du har gjort dette tydeleg for deg sjølv, blir talen lettare å skrive og lettare å forstå for dei som høyrer på.
1 / 4
Dispositio
Når du veit kva du vil seie, må du bestemme i kva rekkjefølgje du skal seie det. Dette blir kalla dispositio og handlar om korleis talen er bygd opp. Oppbygginga er viktig fordi publikum ikkje høyrer alt like godt. Det som kjem først, hjelper dei å forstå kva talen handlar om, og det som kjem til slutt, er ofte det dei hugsar best.
Tenk deg at du held ein konfirmasjonstale. Om du startar midt i ei lang historie utan å forklare kven du er eller kven du snakkar om, kan publikum bli forvirra. Om du derimot byrjar med å seie kven konfirmanten er for deg, og kvifor denne dagen er viktig, blir det lettare å følgje med. Midt i talen kan du fortelje historier og forklare meir, før du avsluttar med det du verkeleg vil seie til konfirmanten.
Dispositio handlar altså om å plassere det du seier på rett stad i talen. Når rekkjefølgja er gjennomtenkt, blir talen lettare å forstå og lettare å hugse. Då blir talen opplevd som heil og ikkje som ei samling tilfeldige ord.
1 / 3
Elocutio
Sjølv om du har noko viktig å seie og har tenkt gjennom rekkjefølgja på det du vil seie, kan talen likevel bli vanskeleg å følgje viss språket ikkje fungerer. Dette blir kalla elocutio og handlar om korleis du bruker språket når du held ein tale. Ein tale er ikkje skriven for å bli lesen stille, men for å høyrast av andre. Derfor må språket vere tydeleg, munnleg og passe til situasjonen.
Tenk deg at du høyrer ein tale der setningane er veldig lange, og der mange ord er vanskelege å forstå. Då er det lett å miste konsentrasjonen, sjølv om temaet er interessant. Viss språket derimot er variert og enkelt å følgje, blir det lettare å henge med. Korte setningar kan gjere poeng tydelege, og små pausar gir publikum tid til å tenkje.
Du kan også gjere talen meir levande ved å gjenta det viktigaste, bruke språklege bilete eller fortelje ei kort historie. Om du til dømes held ein konfirmasjonstale, kan du beskrive personen og samanlikne hen med eit dyr, ein farge, ei kjensle, eller fortelje om ei konkret hending som seier noko om personen du snakkar om. Då forstår publikum meir enn om du berre seier at konfirmanten er «snill» eller «flink».
Elocutio handlar derfor ikkje om å bruke vanskelege ord, men om å bruke eit språk som høyrest naturleg ut når du seier det høgt.
1 / 3
Vektorillustrasjon av en jente som står og tenker med hånden på haken. Over henne er en tankeboble med to setninger: «Du kan være den som gjør en forskjell.» og «Vi står i dette sammen.», der den siste er markert med en avhuking.
Appellformer: etos, patos og logos
Når du held ein tale, påverkar du publikum på fleire måtar enn berre gjennom det du seier. Du påverkar også gjennom korleis publikum oppfattar deg, korleis dei forstår det du seier, og korleis dei kjenner seg medan dei lyttar. I retorikken bruker vi tre ord for dette: etos, logos og patos.
Etos handlar om tillit. Publikum må føle at dei kan stole på deg. Om du held ein tale i konfirmasjon og snakkar roleg, ser opp frå arket og verkar trygg på det du seier, vil folk lettare høyre etter. Om du derimot verkar usikker eller ikkje verkar førebudd, kan publikum byrje å tvile på det du seier, sjølv om orda er fine.
Logos handlar om at det du seier gir meining. Publikum må forstå samanhengen i det du seier. Om du held ein tale i klassen om kvifor de bør få meir medråderett, må du forklare kvifor det er viktig, og korleis det kan fungere. Når tankane heng saman, blir det lettare å følgje deg.
Patos handlar om kjensler. Når du fortel ei historie, deler eit minne eller beskriv noko som betyr mykje for deg, kan publikum kjenne det same. I ein konfirmasjonstale kan det vere ei lita historie som får folk til å smile eller bli rørt. Kjensler gjer at talen set spor, men dei må passe til det du vil seie.
Når ein tale bruker etos, logos og patos saman, blir talen ofte sterkare. Då stoler publikum på deg, forstår deg og kjenner at det du seier betyr noko.
1 / 4
Memoria og actio
Ein tale er ikkje ferdig når du har skrive han. Du må også hugse det du skal seie og stå framfor publikum og framføre talen. Dette kallar vi memoria og actio. Det handlar om korleis talen faktisk blir når du held han.
Memoria betyr at du har oversikt over talen. Du treng ikkje å kunne alt utanåt, men du må vite kva du startar med, kva som kjem etterpå, og korleis du avsluttar.
Om du heile tida må sjå ned i arket for å finne neste setning, kan publikum merke at du er usikker. Om du derimot veit kvar du er i talen, kan du snakke friare og tryggare. Det gjer det lettare for publikum å følgje med.
Actio handlar om korleis du opptrer når du held talen. Om du snakkar veldig fort, kan viktige poeng forsvinne. Om du aldri tek pausar, får ikkje publikum tid til å tenkje. Ein kort pause kan gjere at det du nettopp har sagt, blir tydelegare fordi folk kan tenkje over det. Når du ser opp og møter blikket til dei som lyttar, viser du at du meiner det du seier.
Tenk deg at du held ein konfirmasjonstale. Om du ser opp, smiler litt og snakkar roleg, blir talen meir personleg enn om du les rett frå arket. Endå betre blir det om du ser på publikum og møter blikka deira og smiler ekstra godt til farfar. Dette er lettare å hugse på om du kan talen – nesten utanåt.
Memoria og actio handlar derfor om å gjere talen levande, slik at publikum faktisk høyrer etter.
1 / 4
Den retoriske situasjonen
Til slutt er det viktig å hugse at ingen tale blir halden utan grunn. Du held alltid tale i ein viss situasjon. Det betyr at du må tenkje over kven som høyrer på, kvifor du snakkar akkurat no, og kva høvet er. Det som fungerer i éin samanheng, passar ikkje nødvendigvis i ein annan.
Tenk på forskjellen mellom å halde tale for klassen og å halde tale i ein konfirmasjon. I klasserommet kan du snakke meir direkte og bruke eit enkelt språk. I ein konfirmasjon snakkar du gjerne rolegare og meir personleg. Sjølv om du seier mykje av det same, må du seie det på ein annan måte.
Når du tilpassar talen til situasjonen, heng alt saman. Det du vel å seie, korleis du byggjer opp talen, kva ord du bruker, og korleis du står framfor publikum, påverkar kvarandre. Når du tenkjer gjennom dette, blir talen lettare å forstå og lettare å hugse.
Slik blir sirkelen slutta. Ein god tale startar med ein tydeleg bodskap, følgjer ei klar oppbygging, bruker språk som fungerer når det blir sagt høgt, og får liv når du held han for andre. Det var sant før, og det er sant i dag.
1 / 3
Kjelder
Jørgensen, C., & Onsberg, M. (2013). Praktisk argumentasjon (4. utg.). Akademisk forlag.
KublaKan: Retorikk. https://kublakan.no/retorikk/
NDLA: Retorikk i bruk. Lasta ned: https://ndla.no/nb/e/norsk-sf-vg2/retorikk-i-bruk/f8cae45c04
Utdanningsdirektoratet. (2020). Læreplan i norsk (NOR01‑06).
https://www.udir.no/lk20/nor01-06
SLN: Retorikk Lasta ned: https://snl.no/retorikk?gad_source=1&gad_campaignid=19889545137&gbraid=0AAAAApCYLyuYNVYEC8nJATXIowcTG3kGo&gclid=Cj0KCQjwkYLPBhC3ARIsAIyHi3SFnwgkWc9NhAzZduXIyqkXGgiiYJcjsULzxOBV_8O21jYbjvW-6FMaAo34EALw_wcB
