La Niña og el Niño
Kvart tredje til sjuande år endrar Stillehavet rytme. Havet blir anten uvanleg varmt eller kaldt, og dette kan påverke vêret over heile verda. Vi kallar det El Niño og La Niña. Dette påverkar klima, økosystem og menneskeliv – også langt utanfor tropane.
Når havet styrer vêret
Nokre år verkar det som om vêret over heile verda er i ubalanse. Regnet uteblir der det pleier å hølje ned, og flaum rammar stader som vanlegvis er tørre. Havtemperaturane endrar seg, fisken forsvinn, og orkanane blir fleire og sterkare.
Bak desse rytmiske svingingane i jordas klimasystem står to motsetningsfylte fenomen – den varme El Niño og den kalde søstera hans: La Niña.
Desse to er som havet sin eigen pust: den varme og den kalde fasen i det som blir kalla El Niño –Southern Oscillation, vanlegvis forkorta til ENSO. Saman er dei blant dei mest innverknadsrike klimafenomena på planeten, og dei endrar vêret, havstraumar og økosystem over store delar av kloden.
Luftfoto av havbølger. Blå vannbakgrunn
Kor ofte skjer El Niño og La Niña – og kor lenge varer dei?
ENSO oppstår i stillehavsbeltet rundt ekvator, eit enormt område som dekkjer tusenvis av kilometer mellom Sør-Amerika og Indonesia. Her er havet og atmosfæren tett kopla saman.
Under normale forhold blæs passatvindane mot vest og skyv varmt overflatevatn frå Sør-Amerika mot Asia. Dette gjer at kaldt vatn frå djupet stig opp utanfor Chile i Sør-Amerika og held den austlege delen av havet kjølig og rikt på næringsstoff.
Men omtrent kvart tredje til sjuande år blir desse passatvindane svekte, og havvatnet kan blåse i motsett retning enn det som er normalen. Då flyt varmt vatn sakte austover igjen, og den austlege delen av Stillehavet blir uvanleg varm. Dette kallar vi El Niño.
La Niña derimot er den kjølige fasen. Då blir passatvindane sterkare enn vanleg. Dei pressar det varme overflatevatnet vestover i Stillehavet, slik at kaldt vatn frå djupet kan stige opp utanfor kysten av Sør-Amerika – ofte kraftigare enn normalt.
Begge fasane varer vanlegvis mellom 9 og 12 månader, men av og til strekkjer dei seg over to år. Fenomenet startar som oftast på våren når passatvindane endrar styrke, og det når høgdepunktet sitt rundt juletider. Det er derfor El Niño har fått det spanske namnet som betyr «Jesusbarnet».
Den siste sterke El Niño oppstod i 2023–2024, og før det hadde vi ein kraftig La Niña frå 2020 til 2023, ein av dei lengste registrert i moderne tid.
1 / 3
Ønsker du å lese hele artikkelen?
Ved å logge inn får du full tilgang til artikkelen, samt Lærerrommet med engasjerende læringsstier og oppgaver du kan bruke i undervisningen.
Logg inn med Feide
Ønsker du å prøve ut fullversjonen av Skolerom?
Kontakt oss her!
