Corioliseffekten – ein avgjerande mekanisme for jordas klimasystem
Kvifor bevegar ikkje luftstraumar og havstraumar seg rett fram frå ein stad til ein annan? Svaret ligg i corioliseffekten.
Denne effekten, som skuldast jordas rotasjon og som i fysikken blir kalla ei fiktiv eller tilsynelatande kraft fordi ho berre kan opplevast i eit roterande referansesystem, er avgjerande for korleis både lokale og globale vêrsystem fungerer.
Corioliseffekten er grunnleggjande når vi skal forstå atmosfærisk sirkulasjon, havstraumar, klimaendringar og fordelinga av naturressursar.
Kva er corioliseffekten?
Corioliseffekten beskriv korleis rørsler på ein roterande klode blir bøygde. Når luft- eller havstraumar bevegar seg frå eit område med ein viss rotasjonsfart til eit anna, blir rørsla bøygd av til høgre på den nordlege halvkula og til venstre på den sørlege halvkula.
Corioliseffekten er ei tilsynelatande kraft, ein effekt som ikkje kjem av noka fysisk skyvande kraft, men som likevel har målbare konsekvensar.
Gaspard-Gustave de Coriolis
Namnet corioliseffekten stammar frå den franske ingeniøren og matematikaren Gaspard-Gustave de Coriolis, som først beskreiv denne effekten matematisk i 1835.
Coriolis jobba med mekanikk og studerte korleis krefter verkar i roterande system, til dømes i vasshjul og andre maskinar.
Sjølv om effekten alltid har eksistert, vart han først formelt anerkjend som ein viktig del av jordas fysikk gjennom Coriolis’ arbeid. I dag blir namnet brukt til ære for bidraget hans, og corioliseffekten er eit sentralt omgrep innan både meteorologi, oseanografi og geofysikk.
1 / 2
Ønsker du å lese hele artikkelen?
Ved å logge inn får du full tilgang til artikkelen, samt Lærerrommet med engasjerende læringsstier og oppgaver du kan bruke i undervisningen.
Logg inn med Feide
Ønsker du å prøve ut fullversjonen av Skolerom?
Kontakt oss her!
