Etikk og moral

Alle har rett til å bestemma over sitt eige liv. Me må respektera dei avgjerdene andre tek, og dei må respektera våre.

Jo eldre du blir, desto meir bestemmer du over deg sjølv og di eiga framtid. Du avgjer kvar du vil bu, kvar du vil gå på skule, og kva du vil jobba med.

Det kan vera vanskeleg å velja, men det finst ingen fasit på kva du skal velja.

Når du flyttar for deg sjølv, kan du gjera som du vil, kvar einaste dag. Fridom er spennande, men hugs at alle val har konsekvensar.

Nokre val har konsekvensar berre for deg, andre val har konsekvensar for fleire.

Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt
Mange veivalg
Mange veivalg

Rett og gale

Det er viktig å velja rett for å få eit liv me trivst med. Me kan velja å vera ein god eller ein dårleg venn, eller ein god eller dårleg kollega.

Me kan velja å vera ærlege, eller me kan lyga og stela for å få det me vil ha utan å jobba for det.

Viss du kan litt om etikk og moral, er det lettare å ta gode val.

Moral

Moral er eit sett med reglar som gjeld i eit samfunn. Til dømes lærer me frå me er små at me ikkje skal stela og lyga.

Det finst mange slike reglar i samfunnet vårt, og nokre av dei har du kunna så lenge at du ikkje tenkjer over at dei er reglar. Det berre «er slik».

Etikk

Me kan seia at etikk er det me tenkjer om moral, eller læra om moral, om du vil.

Når me snakkar om etikk, snakkar me om kvifor noko er rett eller gale. Kvifor trur du me ikkje skal stela og lyga?

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt
Mann holder skilt for rett og galt
Mann holder skilt for rett og galt

Ulike typar etikk

Det finst ulike typar etikk:

  • Deskriptiv etikk beskriv dei moralske reglane i eit samfunn. Som du sikkert skjønner, kan deskriptiv etikk vera ganske ulikt i ulike delar av verda.
  • Normativ etikk handlar om kva haldningar som er rette. Trur du normativ etikk er lik over heile verda?
  • Anvendt etikk handlar om etikk i praksis. Er det rett å drepa i krig eller å ta abort?
  • Metaetikk handlar om kva moral eigentleg er. Finnes det ein fasit på kva som er rett og gale?
Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt
Jugekort bak ryggen
Jugekort bak ryggen

Normer og verdiar

Normer handlar om kva samfunnet meiner er rett.

Slike normer er også ulike etter kvar i verda me bur, og derfor kan folk frå ulike land lett misforstå kvarandre.

Verdiar er stemma inni oss som styrer dei vala me tek. Slike val tek me kvar einaste dag.

Du møter opp på skulen sjølv om du ikkje har lyst til å ha matte, for du veit at det er gale å skulka.

Du veit at du må gi beskjed viss du må bryta ein avtale du har gjort med nokon.

Du veit at det er gale å stela i butikken.

Haldningar handlar om kva me gjer i praksis. Det er vår eiga innstilling til dei normene og verdiane me har lært.

Ærlegdom er til dømes ein verdi. Du veit at du bør vera ærleg. Men å velja å vera ein ærleg person er ei haldning.

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt
Valgets kvaler
Valgets kvaler

Etisk refleksjon

Etikk handlar altså eigentleg om korleis me er mot kvarandre, og kvifor.

Når me vel korleis me skal vera mot andre, er vala baserte på haldningane og verdiane våre.

Me reflekterer, eller tenkjer over, kva som er rett og gale i ein situasjon før me tek eit val.

Ofte ser me for oss ulike alternativ og konsekvensane av dei.

Til slutt bestemmer me oss for kva me skal gjera. Ofte er det magekjensla vår som rettleier oss.

Dette kallar me etisk refleksjon. Etisk refleksjon er noko me driv med heile tida.

Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt
En håndsrekning
En håndsrekning

Etikk i kvardagen

Eksempel:

Lise dreg innom butikken etter skulen for å kjøpa sjokolade. Medan ho står framfor sjokoladehylla, ser ho at ein eldre mann, puttar ein tube tannkrem i lomma.

«Kva skal eg gjera no?» tenkjer Lise. «Skal eg snakka med mannen? Eller skal eg seia frå til beteninga?

Mannen har slitne klede. Lise skjønner at han har dårleg råd. Ho veit at butikken alltid melder tjuveri til politiet. Lise synest synd på mannen. «Ein tube tannkrem kostar jo ikkje så mykje», tenkjer Lise. «Men …»

Etisk dilemma

Nokre gonger får det du vel berre konsekvensar for deg.

Andre gonger går det utover andre òg.

Ofte er det vanskeleg å vita kva ein skal gjera. Det kan vera vanskeleg å vita kva som er rett og gale. Me kallar det eit etisk dilemma.

Same kva Lise vel å gjera, blir det feil for nokon. Kva gjer ein då?

Når me hamnar i eit etisk dilemma, kan me byrja å tvila på oss sjølv.

Då må me ta oss tid til å tenkja igjennom kva moglegheiter me har og kva som blir minst gale å gjera.

Kva ville du ha gjort viss du var i same situasjon som Lise?

Har du nokon gong opplevd eit etisk dilemma?

Snakk gjerne om det i klassen!

Forrige avsnitt

1 / 6

Neste avsnitt
Symbolikk for bærekraft
Symbolikk for bærekraft

Kjelder:

 

Bilde- og videorettar:

    1. Getty Images
    2. Getty Images
    3. Getty Images
    4. Getty Images
    5. Getty Images
    6. Getty Images
    7. Skolerom
    8. Getty Images
    9. Skolerom