Naturfarar – Kvikkleireskred
Dei fleste naturfarar i Noreg kjem ovanfrå gjennom stormar, snø og flaum. Men kvikkleireskred kjem nedanfrå. Nokre stader i Noreg kan jordmassane som vi har under oss, skli av garde som eit akebrett på flytande leire. Når det skjer, kan resultatet bli katastrofalt: hus, bilar, menneske og skog blir rivne med i løpet av sekund. Det er få naturfarar her i landet som er like dramatiske og uføreseielege som kvikkleireskred.
Leirskred – når bakken gir etter
Dei fleste naturfarar i Noreg kjem ovanfrå gjennom stormar, snø og flaum. Men kvikkleireskred kjem nedanfrå. Nokre stader i Noreg kan jordmassane som vi har under oss, skli av garde som eit akebrett på flytande leire. Når det skjer, kan resultatet bli katastrofalt: hus, bilar, menneske og skog blir rivne med i løpet av sekund. Det er få naturfarar her i landet som er like dramatiske og uføreseielege som kvikkleireskred.
📸 Foto: Jaran Wasrud/NVE
Kva er kvikkleire?
Kvikkleire er ein spesiell type marin leire som vart avsett på havbotnen etter siste istid, då store delar av det som i dag er land, låg under vatn. Då isen smelta og landa begynte å heve seg, vart desse leirmassane liggjande igjen på tørt land. I område der saltet i leira etter kvart blir vaska ut av ferskvatn eller regn, kan strukturen bli ustabil. Det som skjer, er at leire som ser fast ut, kan kollapse og bli til ei flytande suppe om ho blir forstyrra.
📸 Foto: Anders Bjordal/NVE
Noreg har store mengder kvikkleire, spesielt i Trøndelag, Østfold, Romerike og Vestfold. Her er det både leireavsetningar og tilstrekkeleg ferskvasstilførsel til at saltet har forsvunne. Risikoen er derfor høg nettopp i desse områda.
1 / 2
Kvikkleireskred Kråkneset Alta 03.06.2020
Gjerdrum 2020 – ein nasjonal katastrofe
Natt til 30. desember 2020 gjekk eit stort kvikkleireskred i Nystulia i Gjerdrum kommune på Romerike. Eit heilt bustadfelt med hus, vegar og menneske forsvann i den mørke romjulsnatta. Ti personar mista livet, og over 1000 menneske vart evakuerte. Redningsarbeidet gjekk føre seg i fleire dagar, og skredet etterlét seg eit krater på storleik med 36 fotballbanar.
Gjerdrumskredet sjokkerte heile landet. Det er ikkje berre storleiken og omfanget som gjer inntrykk, men at det skjer i eit tettbygd område, på ein stad kor mange trudde det var trygt å bu. Hendinga sette kvikkleireskred på dagsordenen, og både kartlegging og regelverk vart stramma inn i åra etter.
📸 Foto: Anders Bjordal/NVE
Kan det skje igjen?
Kvikkleireskred skjer framleis, og dei kan ramme både tettbygde og aude område. I gjennomsnitt har vi eitt til to skred med kvikkleire i Noreg kvart år. Dei fleste er små og skjer på stader der det ikkje bur folk, men potensialet for nye store skred finst. Risikoen aukar dersom:
- ein grev eller byggjer i kvikkleireområde
- store nedbørsmengder gjer leira metta og tung
- elvar undergraver skråningar
Kartlegging viser at det finst fleire hundre fareområde rundt om i landet. Mange av desse ligg nær vegar, jernbane eller busetnad.
📸 Foto: Jostein Hauge/NVE
Kvikkleireskred
Koleis førebyggjer vi kvikkleireskred?
NVE (Noregs vassdrags- og energidirektorat) har hovudansvar for kartlegging og overvaking av kvikkleireområde. Dei samarbeider med kommunar, geologar og beredskapsstyresmakter for å identifisere risikosoner.
I dag bruker vi avansert geoteknologi for å måle stabilitet i grunnen. Når det blir bygd i risikoområde, krevst det omfattande grunnundersøkingar, og det blir sett inn tiltak som masseutskifting, støttemurar eller drenering mange stader.
Kommunane har også eit ansvar. Dei skal følgje sikringsplanar og arealrestriksjonar, slik at ein ikkje byggjer nytt i ustabile område utan nødvendige tiltak.
📸 Foto: Laila P. Høivik/NVE
Mobil borerigg. Her installeres en poretrykksmåler, som bidrar til å overvåke stabiliteten i grunnen.
Kven overvaker dette?
NVE er altså hovudaktøren, og dei har også eit eige skredovervakingssenter i Stryn. Der arbeider geologar og ingeniørar med både kvikkleire, flaum og fjellskred. NGI (Norges Geotekniske Institutt) er ein annan viktig aktør som forskar på jordstabilitet og deltek i utgreiingar etter større hendingar.
På NVEs nettsider finn du digitale kart, undervisningsressursar og i enkelte tilfelle også omvisingar for skular. NGI deler sine forskingsdata opent, og her finn du mykje relevant fagstoff du kan fordjupe deg i.
Desse nettstadene er fine om du vil gjere litt digital utforsking.
📸 Foto: Laila P. Høivik/NVE
Mobil borerigg. Her installeres en poretrykksmåler, som bidrar til å overvåke stabiliteten i grunnen.
Kva gjer vi i framtida?
Klimaendringar fører til meir nedbør, fleire flaumar og auka erosjon, noko som kan utløyse skred i kvikkleire. Samtidig blir det bygd stadig meir, også i område med ustabile massar. Derfor treng vi kunnskap, overvaking og respekt for naturen rundt oss.
Kvikkleireskred er ein stille naturfare, det ristar ikkje før det raser. Men faren er reell, og arbeidet med å førebyggje må vere langsiktig og systematisk. For dei som bur i risikoområda, kan kunnskap og gode varsel bety forskjellen på tryggleik og tragedie.
📸 Foto: NVE
Flomsikring av Brandbu
Kjelder:
- NVE. (2024). Kvikkleireskred og kartlegging.
Henta frå https://publikasjoner.nve.no/veileder/2019/veileder2019_01.pdf - NGI. (2023). Hva er kvikkleire og når kan den utgjøre en fare?
Henta frå https://www.ngi.no/globalassets/bilder/eksterne-prosjektsider/international-quick-clay-center/presentasjoner-seminar/2_20231018_edha_hva-er-kvikkleire_og_nar_utgjor_den_en_fare.pdf - NRK. (2021, 26. desember). https://www.nrk.no/stor-oslo/xl/skredet-i-gjerdrum_-ett-ar-siden-kvikkleiretragedien-rammet-den-lille-bygda-1.15712291
- Wikipedia. (2025, februar). Leirskredet i Gjerdrum Hentet fra: https://no.wikipedia.org/wiki/Leirskredet_i_Gjerdrum_2020
- DSB. (2023). Skredberedskap og samfunnssikkerhet.
Henta frå https://www.dsb.no/sok/?q=Kvikkleireskred - NGI – Norges Geotekniske Institutt (2011) Kvikkleireskredet i Rissa – 1978 Hentet fra: https://www.youtube.com/watch?v=26hooxzCGkY
