Musikk som samfunnsspegel

Gjennom historia har musikken spegla samfunnet. Artistar og komponistar har brukt tida dei levde i til å laga musikk. Musikk blir brukt både til glede og sorg. Musikk kan òg kritisera samfunnet.

Musikken i vikingtida 

Song og musikk var viktig i vikingtida. Musikken blei brukt til fest, når barna skulle sova, eller når dei arbeidde hardt. Musikkinstrument blei til og med brukte i krig. Vi veit ikkje korleis melodiane høyrdest ut. Instrumenta dei spelte på, var bronselurar, beinfløyter og bukkehorn. 

📷 Bronselurar funne i Brudevælte i 1797.

Islands kamprop 

Islands fotballag blei hylla i 2016 etter kjempeprestasjonar i EM. Det vikinginspirerte kampropet deira kan ha hjelpt dei på vegen. 

Musikk æra Gud og dei kongelege 

I middelalderen var det ofte kyrkja som brukte song og musikk. Dei brukte språket latin, som gjorde at folk flest ikkje forstod innhaldet. Derfor skapte folket sin eigen musikk folkemusikken. Kyrkja likte ikkje dette. Musikken skulle æra Gud, og ikkje brukast til dans. 

Musikken skulle også hylla og underhalda dei kongelege. Dei hadde økonomi til å lønna musikarar og komponistar. Det var eit statussymbol å ha eige orkester og komponistar ved hoffet.

Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt

Vegen til å bli «fri» komponist 

På 1600-talet var mange komponistar og musikarar tilsette hos kongen eller i kyrkja. Komponisten måtte laga musikk som biskopen eller kongen ville høyra. Han kunne ikkje skriva kva han sjølv ønskte

På 1700-talet følgte ikkje alle komponistar tradisjonen. No var det ikkje berre til prestar og kongelege dei skreiv musikk. Komponistane kunne tena penger ved å skriva musikk til dei rike òg.

Musikkgeniet Wolfgang Amadeus Mozart ønskte å leva som «fri» kunstnar. Han ville laga musikk slik han ønskte, men han møtte stor motstand. Skulle han få lønn, måtte han skriva det kongen eller kyrkja befalte.   

Ludwig van Beethoven klarte å leva som komponist utan fast arbeidsgivar. Tilværet som «fri» kunstnar inspirerte mange som ønskte det same. Beethoven blei eit førebilete for mange i tida etter at han døydde i 1827.  

📷 Statue av Ludwig van Beethoven i Bonn, Tyskland.

Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt

Frå slavesong til rock’n’roll 

På 1600-talet var det behov for billig arbeidskraft i Amerika. Slavar blei henta frå Afrika. Dei levde under umenneskelege forhold. Slavane jobba på store plantasjar, la jernbaneskjener eller jobba i gruver. Song og musikk hjelpte dei til å organisera arbeidet, og musikken gav dei trøyst. Slavesongen gav inspirasjon til rock’n’roll.

Musikk som motivasjon i arbeid 

Videoen viser svarte fangar som legg jernbanespor på 1960-talet. Her bruker dei reiskapane til å skapa musikk, slik slavane også gjorde.

Inspirert av slavemusikk 

Kvite artistar blei inspirerte av musikken til slavane. Elektriske instrument, TV og radio gjorde at musikken blei meir og meir populær. Ikkje minst blant ungdommar som trong andre idol enn foreldra sine. Tenåringsidol som Elvis, Little Richard og The Beatles endra musikkhistoria.

Politisk engasjement i musikken 

Utover på 1900-talet gjorde elgitarar og mikrofonar at rockemusikken blei meir og meir høglydt. Tekstane blei meir og meir politiske. Svarte artistar song om rasisme og like rettar for alle. 

På 1960-talet blei musikken brukt til å kritisera statsleiarar, krig og forskjellsbehandling av folk. Bob Dylan blei ein av dei viktigaste protestsongarane med sin song «Blowin’ in the Wind» frå 1964.

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt

Punk

På 1970-talet var det punkmusikken som utmerka seg mest. Med den heilt spesielle klesstilen og hårfrisyrane sine skreik dei ut politiske bodskapar om rettferd og dårlege politikarar.

Rockelegenden Bruce Springsteen song om å vera frå arbeidarklassen. Mange meinte at samfunnet var urettferdig. På 1980-talet brukte artistar populariteten sin til å samla inn pengar til svoltkatastrofar i Afrika. Bodskapen om solidaritet nådde ut som aldri før.

«We are the world» frå 1985 samla inn pengar til svoltramma barn i Afrika. 45 amerikanske artistar deltok.

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt

Rap-musikk 

På 1990-talet og 2000-talet skapte rap-musikken eit stort engasjement. Artistar rappa om miljø, rasisme, klima og sosial angst. Desse artistene har mange unge fans, og dei har enorm påverknadskraft.

Politiske songar 

Bono, frå det irske bandet U2, sa ein gong at musikk kan endra verda fordi han kan endra menneske. Her er nokre eksempel på politiske songar som har gjort ei endring.

I Noreg blei Ole Paus sin song «Mitt lille land» brukt som ein solidaritetssong etter terrorangrepet på Utøya og regjeringskvartalet i Oslo 22. juli 2011. 

Lady Gaga laga ein monsterhit i 2010 med låten «Born This Way». Bodskapen er å ha respekt for menneske slik dei er. 

Sommaren 2020 blei George Floyd drepen av politiet. Dette starta Black Lives Matter-rørsla, og rapparen Dax skreiv ein låt om det. 

11. september 2001 blei to passasjerfly styrte inn i World Trade Center i New York. USA starta krig mot islamsk terrorisme. Det britiske bandet Green Day kritiserte USAs handlingar med låten «American Idiot».

Forrige avsnitt

1 / 5

Neste avsnitt

Musikk som endra livet 

Nokre gonger opplever vi musikk som noko av det viktigaste i livet. Somme ofrar nærast livet sitt for musikken. Han blir til inspirasjon for å halda ut, eller for å engasjera seg i politikk eller solidaritet.

I 2015 skreiv Kendrick Lamar låten «Alright». Låten tar eit oppgjer med rasismen i USA. Han har blitt brukt under demonstrasjonar mot politiet sin brutalitet mot mørkhuda.  

I 1944 overlever ein polsk jøde fordi han kan spela piano. Wladyslaw Szpilman får hjelp av ein tysk offiser viss han lovar å spela Frederic Chopin. 

Ein av dei største katastrofane i verda til sjøs var då Titanic forliste i 1912. Mens skipet gjekk ned, og passasjerane kjempa for livet, spelte orkesteret ein salme for å halda motet oppe. 

 

Etter at den norske artisten TIX ønskte å ta sitt eige liv, skreiv han songen «Jeg vil ikke leve». Han håpar songen kan hjelpa andre som slit med livet sitt. 

Forrige avsnitt

1 / 5

Neste avsnitt

Kjelder:

  • Ruud, Even: musikk i Store norske leksikon på snl.no.
    Henta 11. februar 2021 frå https://snl.no/musikk
  • Ruud, Even: rock i Store norske leksikon på snl.no.
    Henta 11. februar 2021 frå https://snl.no/rock

Bilet- og videorettar:

    1. Getty Images
    2. Ukjent
    3. RT – YouTube
    4. Getty Images
    5. Getty Images
    6. Getty Images
    7. David Hoffman – YouTube
    8. Ukjent
    9. Ukjent (CC BY 2.0) / Tristan Rovan – YouTube
    10. Getty Images / Oxygene 80 – YouTube
    11. EJ Hersom / DOD News Features (CC BY 2.0)
    12. Peter Neill (CC BY 2.0) / Nichlas Andre – YouTube / LadyGagaVEVO – YouTube / Rap City – YouTube / Green Day – YouTube
    13. Ukjent / KendrickLamarVEVO – YouTube / Bechir Houman – YouTube / Janie94 – YouTube / TIXVEVO – YouTube