Læreplantilkobling

Fag

Matematikk

Naturfag

Samfunnsfag

Samfunnskunnskap

Core Kjerneelementer

  • Utforsking og problemløysing
  • Resonnering og argumentasjon
  • Naturvitenskapelige praksiser og tenkemåter
  • Undring og utforsking
  • Samfunnskritisk tenking og samanhengar
  • Demokratiforståing og deltaking
  • Berekraftige samfunn
  • Identitetsutvikling og fellesskap
  • Teknologi
  • Modellering og anvendingar
  • Representasjon og kommunikasjon

Cogs Tverrfaglig tema

Bærekraftig utvikling

Demokrati og medborgerskap

Folkehelse og livsmestring

Læreplan Kompetansemål

4. trinn
Matematikk
  • bruke ikkje-standardiserte måleiningar for areal og volum i praktiske situasjonar og grunngi valet av måleining
4. trinn
Naturfag
  • sammenligne modeller med observasjoner og samtale om hvorfor vi bruker modeller i naturfag
4. trinn
Naturfag
  • designe og lage et produkt basert på en kravspesifikasjon
5. trinn
Matematikk
  • formulere og løyse problem frå eigen kvardag som har med tid å gjere
6. trinn
Matematikk
  • utforske mål for areal og volum i praktiske situasjonar og representere dei på ulike måtar
7. trinn
Naturfag
  • gi eksempler på hvordan naturvitenskapelig kunnskap er utviklet og utvikler seg
7. trinn
Naturfag
  • reflektere over hvordan teknologi kan løse utfordringer, skape muligheter og føre til nye dilemmaer
7. trinn
Naturfag
  • gi eksempler på hvordan tradisjonell kunnskap har bidratt og bidrar til naturvitenskapelig kunnskap
8. trinn
Matematikk
  • lage og løyse problem som omhandlar samansette måleiningar
10. trinn
Naturfag
  • gi eksempler på dagsaktuell forskning og drøfte hvordan ny kunnskap genereres gjennom samarbeid og kritisk tilnærming til eksisterende kunnskap
10. trinn
Samfunnsfag
  • utforske korleis teknologi har vore og framleis er ein endringsfaktor, og drøfte innverknaden teknologien har hatt og har på enkeltmenneske, samfunn og natur

Skape orden av kaos

Kvifor er det så viktig å måle verda rundt oss? Kvifor er dag og natt delt i 12 timar, og kvar time i 60 minutt? Kven har eigentleg bestemt kor lang ein meter er? Kvifor er det så viktig å kunne vege ting nøyaktig – og kvifor seier vi at det er nøkkelen til økonomisk suksess? Kvifor er tid pengar?

Måling er eit menneskeleg behov – det moderne tilværet vårt blir drive av presisjon. Måla har teke oss til månen og delt atomet. Vi måler verda fordi det er ein måte å forstå verda på, ei form for matematisk tilnærming. Det er å skape orden av kaos.

Til saman er det sju “gylne” einingar vi brukar: masse/vekt, avstand/lengde, tid, temperatur, lysstyrke, elektrisk straum og stoffmengde. Fleire av dei heng tett saman med kvarandre. Vekt og avstand har mykje til felles. Det same har elektrisk straum og lysstyrke.

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt
Nærbilde av en snekker som bruker målebånd og blyant for å måle en planke.

Å vege ting nøyaktig er ofte heilt avgjerande

Dei første menneska skaffa seg det dei trong sjølve, gjennom jakt, fisking og sanking. Dei var nomadar som flytta rundt. Då befolkninga auka, og folk vart meir bufaste, vart det behov for eit system der ein kunne byte varer med kvarandre.

Då måtte ein få eit system som gjorde at ein kunne samanlikne ulike varer med kvarandre, og det måtte vere rettferdig. Behovet for økonomisk samanlikning har ført til utviklinga av vektstandardar.

På slutten av 1200-talet var det mange vekter rundt om i verda, og alle var baserte på korn. Problemet for herskarane var å standardisere vektmålet.

Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt

Kvifor treng vi vekter?

Har du prøvd å samanlikne vekta av to ting gjennom å først løfte den eine, og deretter den andre? Nokre gongar er det lett å seie kva som er lettast og kva som er tyngst. Andre gongar er det vanskelegare.

Ofte er det enklare å vurdere vekt dersom ein held ein ting i kvar hand, men auga speler oss ofte eit puss. Vi trur ofte at store ting veg meir enn mindre ting. Ein liten, tung ting vil òg ofte oppfattast som tyngre enn ein stor ting – sjølv om den store tingen eigentleg er tyngst. Då må vi fram med vekta for å undersøkje.

Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt
En gammel vekt

Å bruke vekter er rettferd

Det å bruke vekter vart rekna for å vere  rettferdig. I dag ser vi vektene òg som eit symbol i rettssystemet – som eit symbol på rettferd.

Men det var mange som prøvde å fuske med vektene, slik at dei fekk betre betalt enn dei skulle. I oldtidas Egypt vart dei som fuska med vekter, dømde til døden. Pengeutlånarar på 1700-talet vart sette i gapestokk om dei fuska.

vekt som symboliserer rettferdighet

Vekta av eit korn

Kva skal ein bruke som utgangspunkt når ein skal vege to ulike varer opp mot kvarandre?

Behovet for å finne noko som var tilnærma likt overalt, og som alle hadde tilgang til, var viktig. Løysinga vart korn. Kvart korn har omtrent same storleik og vekt uansett kvar ein er. Korn vart standarden ein vog alt anna mot.

Kan du tenkje deg nokre utfordringar med å bruke korn som vekteining?

Det var ganske upraktisk å telje opp mengda med korn kvar gong ein skulle vege noko, og det tok lang tid. Ei unse er 437 korn – og veg i underkant av 30 gram. Tenk viss ein skulle vege opp fleire kilo?

Ein erstatta derfor korna etter kvart med steinar og metallgjenstandar som representerte ulike tal korn. Dette var så effektivt at det vart kopiert over heile verda.

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt

Kiloen ser dagens lys

På 1700-talet hadde alle franske landsbyar sine eigne målereiskapar, og dei var ofte lenkja faste i kyrkjeveggen.

Ein var eigentleg samde om at det var målet til kongen som skulle brukast, men i praksis var alle ulike. Kva slags utfordringar ville det skapt i dag viss kvar by hadde si eiga oppfatning om vekt?

Etter mykje prøving og feiling kom dei fram til at éin liter vatn skulle svare til éin kilo. Men vatn veg ulikt avhengig av om det er varmt eller kaldt, og av kvar ein er i verda.

Derfor destillerte (reinsa) dei ei mengde vatn for å få bort uønskte stoff. Så målte dei vekta av dette vatnet. På bakgrunn av dette klarte ein i 1799 å støype ein prototype eller mal i platina for å vite kor mykje ein kilo skulle vere. Denne vart sendt ut i verda for at måleininga kilo skulle vere lik overalt.

Visjonen var strålande, men han hadde nokre manglar. Ein av eigenskapane til platina er at det er mjukt, og det blir derfor lett skadd. Bitar vart etter kvart slegne av dei første kopiane, og dei vart unøyaktige.

Etter fleire nye forsøk på å lage ein perfekt prototype kom ein fram til ein ny i 1889. Platina vart blanda med eit hardare metall (iridium), og denne prototypen vart brukt fram til 2019. Han blir oppbevart i nærleiken av Paris.

Utan ein internasjonal prototype av ein kilo vil heile handelssystemet bli eit einaste kaos. Kan du tenkje deg kvifor?

Etter 2019 har prototypen for ein kilo endra seg. No blir det ikkje lenger brukt ein fysisk metallbit, men elektriske målingar. Men framleis har ein ikkje funne den perfekte måten å fastsetje måleininga kilo på. Kanskje det er du som løyser dette ein gong i framtida?

Forrige avsnitt

1 / 4

Neste avsnitt

Meteren

For å få ei måleining som alle land kunne vere samde om, måtte ein finne noko som ikkje tilhøyrde berre eitt land, og noko som ikkje endra seg. Omgrepet meter kjem frå det greske «metron» som betyr ‘mål’. I 1791 vart det bestemt at meteren skulle vere ein timilliontedel av avstanden frå Nordpolen til ekvator.

Før dette var det over 25 000 ulike måleiningar for lengde berre i Frankrike. Kvar by hadde si eiga måleining, sjølv om dei eigentleg skulle bruke målet til kongen.

2 jenter som holder en stor linjal mellom seg

Cubit

Det har vore mange ulike måleiningar for avstand. I det gamle Egypt hadde dei ein cubit som mål. Ein cubit var avstanden frå olbogen til Farao til tuppen av langfingeren hans. Kan du tenkje deg nokre utfordringar dette kunne gi når ein skulle måle noko?

Cubiten var ein enkel og effektiv måte å standardisere mål på og hjelpte egyptarane å måle ting med enorm presisjon – berre sjå på pyramidane. Det utrulege er at egyptarane var blant dei første til å standardisere mål.

Det at egyptarane trong å måle avstand, hadde samanheng med at Nilen fløymde over kvart år, og når han trekte seg tilbake, måtte ein finne ein måte å setje grensene mellom dei ulike bøndene på.

Seinare gjorde cubiten at dei kunne lage byggverk der steinane dei bygde med, var like store, og der sidene på pyramidane vart like lange.

Ved fullmåne samla ein landsmålarane og målte sine eigne cubitar laga av tre, opp mot Faraos cubit som var laga i granitt. Viss måla ikkje stemte, kunne ein bli avretta.

Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt
Pyramider

Korleis klarte dei å måle avstanden frå Nordpolen til ekvator?

To franske vitskapsmenn, Delambre og Mechain, fekk oppdraget å måle avstanden frå Nordpolen til ekvator. Då måtte dei måla avstanden mellom to punkt på ein breiddegrad. Ein breiddegrad er ei tenkt linje som går frå nord til sør på jordkloden. Klarte dei det, kunne dei òg berekne avstanden mellom Nordpolen og ekvator.

Forsøka skjedde under den franske revolusjonen på slutten av 1700-talet, og det var ei farleg tid for nye idear som leiarane i landet ikkje forstod. Delambre vart arrestert fleire gonger fordi han klatra opp i tårn med merkelege instrument. Var han ein spion?

Prosjektet tok sju år og førte til at meteren vart definert.

Prototypen til ein meter vart laga i platina i 1799, og han er no i det franske nasjonalarkivet. Dessverre vart det gjort nokre småfeil i begynnelsen, så han er ikkje heilt korrekt.

For første gong fekk verda ein målestokk basert på noko dei trudde var uforanderleg – nemleg jordkloden.

Meteren innleidde overgangen til metersystemet, men det tok fleire tiår før meteren vart godteken som eit standardmål internasjonalt (1875).

Meterkopiar vart sende ut i verda og vart begynnelsen på det globale presisjonssystemet vårt. 17 land skreiv under ein avtale og danna Det internasjonale byrået for mål og vekt (BIMP).

Meteren la òg grunnlag for eit nytt system: SI (Systeme Internationale) – ein internasjonal standard.

Forrige avsnitt

1 / 4

Neste avsnitt

Kjelder:

  • Hofstad, Knut: unse i Store norske leksikon på snl.no. Henta 17. februar 2022 frå https://snl.no/unse
  • Holtebekk, Trygve; Hofstad, Knut: cubit i Store norske leksikon på snl.no. Henta 17. februar 2022 frå https://snl.no/cubit

Bilde- og videorettar:

  1. Getty images
  2. Getty images
  3. Getty images
  4. Getty images
  5. Getty images
  6. Getty images
  7. Getty images
  8. Getty images
  9. Getty images