Livet består av val

Heile livet består av ulike val. Det kan vere val av skule, jobb, ektefelle og kva du skal ha til middag. Vi står overfor små og store val heile tida. Nokre val får konsekvensar berre for deg, eller dei aller nærmaste, mens andre val kan vere avgjerande for heile landet. Det er her stortingsval og kommuneval kjem inn i biletet. 

Et par sko som står på asfalt med piler i ulike retninger

Kva er eit  stortingsval? 

Demokrati 

I Noreg har vi demokrati. Det betyr at det er folket som bestemmer. Alle norske statsborgarar over 18 år har stemmerett og kan stemme ved stortingsvalet.  

Stortingsrepresentantar 

Det er talet på valstemmer som avgjer kva for politiske parti som skal sitje på Stortinget. Dei som sit på Stortinget, kallar vi stortingsrepresentantar. Dei skal representere eit parti og staden dei kjem frå. Stortinget er det styrande organet  for heile Noreg. Det er 169 plassar på Stortinget. 

Val kvart fjerde år 

Vi har stortingsval kvart fjerde år, og i 2021 er valdagen måndag 13. september. 

Kommunestyre- og fylkestingsval

I tillegg til stortingsvalet har vi kommunestyre- og fylkestingsval. Dette er lokale val som avgjer kven som skal bestemme i kvar  kommune og kvart fylke. Dette valet går også føre seg kvart fjerde år, men ikkje samtidig med stortingsvalet. 

Forrige avsnitt

1 / 4

Neste avsnitt
Bilde av Stortinget om kvelden

Politisk valkamp før valet 

I tida før eit stortingsval er det valkamp. Då jobbar dei politiske partia over heile landet, for å fortelje om kva saker dei står for. Dei håpar at flest mogleg vil stemme på dei. 

Vanlegvis betyr valkamp store folkerike arrangement, politiske stands i alle byar og utdeling av partimateriell. I tillegg er det mange politikarar som går på heimebesøk til heilt vanlege folk.  

På grunn av covid-19 blir valkampen hausten 2021 meir digital. Kva verknad kan dette få for valresultatet?  

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt
Politiker som står og snakker med en menneske mengde med en livvakt ved siden av seg

Kvar kan vi stemme? 

Når valdagen kjem, går dei som har stemmerett til vallokala i nærleiken av der dei bur. Alle som har stemmerett får eit valkort i posten, eller digitalt, som fortel kvar dei skal stemme. 

I stemmelokalet må du identifisere deg før du går til eit avlukke. Der trekkjer ein ofte for ei gardin før ein stemmer. Dette er fordi valet er hemmeleg. Ingen har krav på å vite kva folk stemmer.  

Når du har bestemt deg, puttar du stemmesetelen i ei valurne. Dette er ofte ein boks som er forsegla. Ingen får sjå oppi boksen før stemmene skal teljast opp. 

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt
Et stemmelokale med et avlukke med gardin. Vi ser føttene til en voksen og et barn inni avlukket.

Kan du førehandsstemme? 

Det er ikkje alltid sjølve valdagen passar for folk. Derfor er det mogleg å førehandsstemme cirka ein månads tid før. Då kan du stemme i vallokala over heile landet, men også frå utlandet. Stemma di blir registrert i heimkommunen din.  

Det er ikkje lov til å stemme om igjen. Viss du angrar, er det for seint når du først har stemt. 

Stemmeseddel blir lagt i urne
Stortingssalen og partier

Kven kan du stemme på? 

I Noreg er det mange politiske parti du kan stemme på ved eit stortingsval. Har du lyst til å danne ditt eige parti, er det ein del reglar som gjeld. Du må blant anna ha 5000 underskrifter frå personar med stemmerett. 

Parti som har site på Stortinget etter siste val i 2017 er: Høgre (H), Framstegspartiet (FrP), Kristeleg Folkeparti (KrF), Venstre (V), Senterpartiet (Sp), Raudt (R), Miljøpartiet Dei Grøne (MDG), Arbeidarpartiet (Ap) og Sosialistisk Venstreparti (SV).   

Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt

Korleis er valordninga i Noreg? 

Noreg er delt inn i  19 valdistrikt. Like mange som dei gamle fylka. Frå januar 2020 blei landet delt inn i 11 fylke, men vi har framleis 19 valdistrikt. 

Årsaka til inndelinga i valdistrikt er at heile Noreg skal vere representert på Stortinget. Kvart  valdistrikt har eit visst tal på mandat til Stortinget, og talet vert fastsett med hjelp av folketal og størrelse på distriktet. Eit mandat er ein som representerer sitt valdistrikt. 

Det er 150 mandat som blir valde frå valdistrikta. Her gjeld dei stemmene som kjem inn i distriktet. Det er dei politiske partia som set opp aktuelle mandat før valet. Men kva med dei 19 siste mandata? 

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt
Valgdistrikter i Norge
Illustrasjon av mennesker

Utjamningsmandat 

Dei 19 valdistrikta har eitt utjamningsmandat kvar. Dette er personar eit parti ønskjer å ha med på Stortinget, men som ikke blir stemte fram med lokale stemmer. Det er nemleg stemmer som partia får samla i heile landet, som bestemmer kven desse utjamningsmandata blir.  

Tanken bak utjamningsmandata er at parti med stor oppslutning nasjonalt får ein fordel. Parti med mange stemmer vil då få med seg ein eller fleire bonuskandidatar på Stortinget.  

Kan alle parti få med seg eit utjamningsmandat på Stortinget? 

Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt

Sperregrense 

Eit politisk parti må ha minst 4 prosent av stemmene på landsbasis, for å få eit utjamningsmandat på Stortinget. For distriktsmandata gjeld ikkje denne sperregrensa. 

Sperrebånd i kryss

Kort oppsummering 

Kjelder:

  • Holmøyvik, Eirik; Gisle, Jon; Sterri, Aksel Braanen: sperregrense i Store norske leksikon på snl.no.
    Henta 22. juni 2021 frå https://snl.no/sperregrense

Bilet- og videorettar:

    1. Getty Images
    2. Getty Images
    3. Getty Images
    4. Getty Images
    5. Getty Images
    6. Stortinget
    7. Stortinget
    8. Getty Images
    9. Getty Images
    10. NRK Skole