Læreplantilkobling

Fag

Samfunnsfag

Samfunnskunnskap

Naturfag

Core Kjerneelementer

  • Teknologi
  • Energi og materie
  • Naturvitenskapelige praksiser og tenkemåter
  • Kropp og helse
  • Undring og utforsking
  • Samfunnskritisk tenking og samanhengar
  • Demokratiforståing og deltaking
  • Berekraftige samfunn
  • Identitetsutvikling og fellesskap

Cogs Tverrfaglig tema

Demokrati og medborgerskap

Folkehelse og livsmestring

Bærekraftig utvikling

Læreplan Kompetansemål

4. trinn
Naturfag
  • samtale om hva energi er, og utforske ulike energikjeder
7. trinn
Naturfag
  • gi eksempler på hvordan naturvitenskapelig kunnskap er utviklet og utvikler seg
7. trinn
Naturfag
  • reflektere over hvordan teknologi kan løse utfordringer, skape muligheter og føre til nye dilemmaer
7. trinn
Naturfag
  • utforske elektriske og magnetiske krefter gjennom forsøk og samtale om hvordan vi utnytter elektrisk energi i dagliglivet
7. trinn
Naturfag
  • gi eksempler på hvordan tradisjonell kunnskap har bidratt og bidrar til naturvitenskapelig kunnskap
10. trinn
Naturfag
  • gi eksempler på dagsaktuell forskning og drøfte hvordan ny kunnskap genereres gjennom samarbeid og kritisk tilnærming til eksisterende kunnskap
10. trinn
Samfunnsfag
  • utforske korleis teknologi har vore og framleis er ein endringsfaktor, og drøfte innverknaden teknologien har hatt og har på enkeltmenneske, samfunn og natur
VG1 SF
Naturfag
  • utforske og beskrive noen sentrale bølgefenomener
VG1 SF
Naturfag
  • utforske og beskrive elektromagnetisk og ioniserende stråling, og vurdere informasjon om stråling og helseeffekter av ulike strålingstyper
VG3 påbygging
Naturfag
  • utforske og beskrive noen sentrale bølgefenomener
VG3 påbygging
Naturfag
  • utforske og beskrive elektromagnetisk og ioniserende stråling og vurdere informasjon om stråling og helseeffekter av ulike strålingstyper

Standardar er viktige

Det var viktig for dei gamle sivilisasjonane Egypt og Romarriket å finne standardar for tid, vekt og lengde. Krafta til standardane er å skape orden av kaos, og dei hjelpte sivilisasjonane med å blomstre økonomisk. Kvifor det, trur du?

Standardar er no sentrale i liva våre. Nesten alle land har standardar som er felles med resten av verda. Sjølv om det er logisk å ha internasjonale system, har ikkje tanken slått heilt gjennom overalt. Framleis har vi kilometer og miles (USA), klede blir målt i tommar, og sko har eigne mål for storleikar. Sjekk din eigen sko for å sjå kva storleikar som gjeld i ulike land.

📷  Speedometer med både kilometer i timen (km/h) og miles per hour (mph).
Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt
Speedometer på en bil med både km/h og mph (miles per hour).

Lang veg

Vegen har vore lang for å finne ein standard for vekt, lengde og tid. Herskarar fleire stader i verda ønskte å basere standardane på eigne kroppsmål.

Ein yard var ei stund lengda frå nasen til den engelske kong Edgar til toppen av den utstrekte langfingeren hans. Dette vart bestemt i 965 e.Kr. Seinare vart yard det same som lengda på ein arm. Kva kunne problemet med dette bli?

På slutten av 1700-talet fann ein ut at noko måtte gjerast. Byggjeteikningar, handel og navigasjon måtte følgje internasjonale standardmål, elles ville det bli kaos.

Orden vart til slutt skapt av det franske vitskapsakademiet, og dei brukte jordkloden som mal. Han tilhøyrer alle, og han forandrar seg lite. Han er universell.

Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt
Gammelt og misfarget målebånd ligger krøllete på et rustikk bord.

Nye behov

Forskarar og vitskapsmenn jobba med einheitlege system, men måleinstrumenta som vart brukte, var ofte gammaldagse.

Vektskåler vart brukte godt inn på 1900-talet, og du som kunde kan framleis vege frukt og grønsaker i daglegvarebutikkar. Du får ein indikasjon på kva bananane veg før du bestemmer deg for å kjøpe.

Vektskåler

Problemet er at vektskåler blir for tungvinte og ustabile i større samanhengar. Tidlegare vart skatt berekna i forhold til vekt, og bompengar var baserte på vekt. Tenk deg at bilen du sit i, må vegast før du kan køyre vidare frå ein bomstasjon.

Bruvekter

Med den industrielle revolusjonen trong fabrikkar og jernverk mange varer – og dei måtte vegast med større presisjon, raskare og meir effektivt. Korleis ville du løyst eit slikt problem?

For å vege ei heil kjerre med varer, vart det laga bruvekter. Då køyrde ein kjerrer ut på ei bru, og så var det ei stor vekt under. På den måten kunne ein måle mykje raskare enn før.

Elektrisk måling

I dagens jernbaneskinner ligg det målarar som måler vekt medan toget køyrer over. Målinga er basert på elektrisk motstand, og det gjer at ein kan måle vekta sjølv i hastigheiter opp til 70 kilometer i timen. Lastebilar og vogntog blir òg vegne på denne måten.

Prinsippet er at når leidningar blir trykte saman, blir dei tjukkare, og då går straumen lettare igjennom – det blir mindre motstand. Så måler ein dette og kan berekne vekta. Same prinsippet blir brukt for veging i kassa på daglegvarebutikken.

Forrige avsnitt

1 / 4

Neste avsnitt
Gammeldags vektskål der den ene vektskålen henger lavere enn den andre.

Kaos med brannslangane

I 1904 var det ein stor brann i Baltimore i USA, og det kom brannbilar frå fleire ulike stader. Brannslangane dei hadde med seg, passa ikkje i hydrantane, og dei kunne berre sjå på at byen brann ned. Dette viser korleis ulike mål skapte kaos.

Rød brannhydrant foran en mursteinsvegg.

Romkappløpet

Kappløpet på 1960-talet om å vere førstemann på månen, gjorde at målingar måtte bli endå meir nøyaktige. Vi kunne måle ganske nøyaktig, ned til ein timillion-del av ein meter. Men ei slik unøyaktigheit ville ført til at vi bomma på månen med 650 mil.

Utfordringa vart å kunne måle endå betre. Vi måtte knyte måleiningane til naturlovene. Dei universelle lovene kunne vere nøkkelen til nøyaktige mål.

Avstand blir målt med lys

James C. Maxwell forska på elektrisitet, bølgjer og lys på 1800-talet. Han visste at lufta er full av usynlege bølgjer. Desse blir skapte av blant anna elektriske spenningar, lys og magnetar. For å finne nøyaktige mål måtte vi bruke desse bølgjene. Vi måtte finne metodar for å måle bølgjelengder, for desse er konstante.

Vi gjekk derfor frå kroppsmålet til bølgjelengda til lys. Maxwell klarte ikkje å løyse gåta fordi teknologien ikkje eksisterte på hans tid, men ideane hans gav oss nye moglegheiter til å skape nøyaktige målingar.

Lys og avstand blir knytte saman

Lys bevegar seg i bølgjer som er usynlege for auga til mennesket. På 1960-talet vart det utvikla apparat for å måle desse bølgjelengdene. Meteren vart omdefinert etter talet på bølgjelengder ein spesiell lampe sende ut.

Avstand kunne bli målt nøyaktig med bølgjelengda til lyset, men korleis skulle ein bruke den nye vitskapen?

Laser

Laseren vart svaret, og det var amerikanaren T.H. Maiman som fekk den første laseren til å verke i 1960. Sidan har laseren blitt brukt til blant anna operasjonar på sjukehus, skannarar og til å spele av CD-plater. Laser er enkelt fortalt synlege lysbølgjer som er svært intense, einsfarga og som går som ei rett linje gjennom lufta.

Laser blir òg brukt når snikkarar eller andre handverkarar treng heilt rette linjer for å gjere arbeidet nøyaktig.

Laser forandra alt

No kunne ein sende ut synleg lys for å måle avstanden når lyset kom tilbake. Apollo-ferda til månen i 1969 viste dette i praksis. Førstemann på månen, Neil Armstrong, og kollega Buzz Aldrin, la igjen ein spegel på månen. Frå ein sende eit laserlys frå jorda til månen, tok det 2,5 sekund før lyset kom tilbake til jorda. For første gongen kunne ein måle nøyaktig avstand mellom jorda og månen.

Men det er framleis mykje å forske på når det gjeld måling av tid, vekt og lengde.

Forrige avsnitt

1 / 5

Neste avsnitt
Bygningsarbeider bruker laser for å gjøre nøyaktige målinger på en murvegg.

Kjelder:

  • Hofstad, Knut: standard i Store norske leksikon på snl.no. Henta 18. februar 2022 frå http://snl.no/standard
  • Hofstad, Knut: yard i Store norske leksikon på snl.no. Henta 18. februar 2022 frå https://snl.no/yard
  • Hofstad, Knut: brovekt i Store norske leksikon på snl.no. Henta 18. februar 2022 frå https://snl.no/brovekt
  • Vinje Tantillo, Marianne: romkappløpet i Store norske leksikon på snl.no. Henta 18. februar 2022 frå
    http://snl.no/romkappløpet
  • Ormestad, Helmut: bølge i Store norske leksikon på snl.no. Henta 18. februar 2022 frå https://snl.no/bølge
  • Holtebekk, Trygve; Ringvold, Amund: laser i Store norske leksikon på snl.no. Henta 18. februar 2022 frå
    https://snl.no/laser

Bilde- og videorettar:

    1. Getty Images
    2. Getty Images
    3. Getty Images
    4. Getty Images
    5. Getty Images
    6. Getty Images