Kva er det sunnaste du kan eta?

I dag blir enkelte matvarer framstilte som kulinariske superheltar. Desse heltane finst overalt, og stadig blir tallerkane våre invaderte av ny supermat. Er supermat løysinga på alle helseproblema våre, og kva matvarer fortener å bli kalla «supre»?

Grønnsaker

Kva er supermat?

Det finst ingen klar vitskapeleg definisjon på kva me kan kalla supermat. Supermat er blitt eit marknadsføringsuttrykk, og det ser ikkje ut til at produsentane ønskjer å definera det nærmare. Det er lite vitskapeleg grunnlag som ligg bak når forfattarar av bøker og bloggar strør om seg med dette uttrykket, kanskje særleg bloggarane. Det har likevel vist seg at dei matvarene som blir kalla supermat, har nokre fellestrekk. Dei er dyre, eksotiske og har vanlegvis høgt innhald av enkelte næringsstoff.

Gojibær

Gojibær inneheld til dømes meir vitamin C enn appelsinar, meir betakaroten enn gulrøter og meir jern enn spinat. Supermat har dessutan ofte eksotisk opphav. Gojibæra kjem til dømes frå Himalaya. Det høge næringsinnhaldet har overtydd folk om at denne maten er spesielt helsebringande, sjølv om folket i landa der maten kjem frå, ikkje er kjend for å leva spesielt lenge eller vera sunnare enn andre.

Dokumentert effekt?

Historier om legar som oppdagar isolerte, gojimumsande fjellstammar beståande av fleire hundre år gamle, evigunge individ, bør ein sjølvsagt ta med ei stor klype rosa himalayasalt (ein annan type supermat med liten vitskapeleg dokumentert effekt). Poenget er at det faktisk finst svært lite bevis for at gojibær, eller noka anna superfrukt, er betre for deg enn vanleg frukt.

Ver kritisk

Supermat er dessutan ofte mat som er gjenoppdaga og reintrodusert i kosthaldet vårt, men som eigentleg har vore heilt vanleg å eta i tidlegare tider. Slik «gammal» mat er gjerne knytt til mystikk, sjølv om menneska som åt han, for lengst er borte. Gojibæret skal til dømes ha hjelpt den kinesiske urtemedisinaren Li Ching Yuen til å bli heile 256 år gammal (ifølgje rykta, i alle fall). Tilfeldigvis selde han også gojibær. Og det fører oss over på noko anna som mange supermatvarer har felles: Dei er veldig dyre.

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt
Gojibær i skål

Frie radikal

Akkurat som med mykje annan supermat, til dømes acai og blåbær, kan me lesa at gojibær inneheld mykje antioksidantar. «Antioksidantar hjelper kroppen med å kvitta seg med bindingar som reaktivt oksygen, nitrogen og halogenid.» Dette er bindingar som me ofte kallar frie radikal. Det blir sagt at frie radikal er årsak til kreft. Reklamen fortel deg at jo meir antioksidantar du får i deg, desto mindre sannsynleg er det at du får kreft. I verkelegheita er det ikkje så enkelt.

Mange frie radikal spelar ei viktig, positiv rolle i biologien til cellene, og dermed i fysiologien til mennesket. Dersom det derimot hopar seg opp for mykje frie radikal i kroppen, noko me kallar oksidativt stress, så kan dei skade visse bestanddelar i cellene, som lipid, protein og DNA. Slike skadar kan føra til for tidleg aldring av cellene, og ein kan utvikla kroniske sjukdommar og til dømes kreft. Men denne tilsynelatande enkle mekanismen er faktisk svært kompleks, og foreløpig forstår me ikkje alle sidene av han.

For det første tyder ikkje meir alltid betre. Me meiner framleis at det er sunt å få i seg frukt som er rik på antioksidantar. Dette er grønsaker, fullkorn, nøtter og  frø. Men for store mengder er ikkje bra. Ein studie med menneske med høg risiko for å utvikla lungekreft, måtte bli stoppa fordi dei som fekk antioksidantar døydde raskare. Men sjølv om eit kosthald fullt av antioksidantar sannsynlegvis ikkje vil skada deg, finst det ingen vitskapeleg dokumentasjon på at antioksidantane gir deg nokon helsemessig gevinst. Sjølv om reklamen ofte framhevar antioksidantane, tyder ikkje vitskapelege undersøkingar på at dei er den viktigaste delen av innhaldet i matvara.

Det er heller ikkje nødvendigvis slik at eit høgt innhald av antioksidantar i ei matvare, anten det er snakk om supermat eller annan mat, automatisk har høg antioksidativ effekt. Det er til dømes bevist at antocyan, som finst i blåbær, hemmar veksten av kreftceller i mennesketarm i eit laboratorium. Men det finst ingen bevis for at flavonar, den klassen av antioksidantar som antocyana tilhøyrer, i det heile teke blir  absorbert i tarmen hos mennesket. Tvert imot tyder studiar på at mindre enn fem prosent overlever turen innom magesekken, og difor blir dei raskt skilde ut frå kroppen igjen. Når du et antioksidantar, vil den største effekten ofte koma av reaksjonar i kroppen på å få i seg ein framand substans, ikkje frå sjølve substansen. Det er eigne antioksidative system i kroppen, mellom anna glutation, som påverkar kroppen mykje kraftigare enn noko me kan få i oss gjennom maten.

Forrige avsnitt

1 / 4

Neste avsnitt
Quinoa, Chilequinoa-i-chile

Vanskelege å studera

Bevis for at supermat verkar, får ein ved å eta det. Men det er menneske som må eta det, ikkje mus eller rotter. Dessverre er det svært lite forsking som går føre seg på denne måten.

Ernæringsstudiar er ofte ikkje representative for det verkelige livet. Dersom du til dømes vil undersøkja kva for ein effekt druejuice har på læring, må du gi det tid, og du må sjekka om elevane faktisk drikk juicen. Slik er det som regel ikkje i det verkelege livet. Det er vanskeleg, om ikkje umoleg, å skilja mellom forskjellige livsstilsfaktorar, og det er ikkje den einaste utfordringa. I pilotstudiar og dyreforsøk blir det ofte brukt høgare dosar enn ein brukar til vanleg. Nokre studiar tek dessutan berre omsyn til den eine matvara, utan å tenkja på at ho som regel blir eten saman med annan mat. Når me et eit måltid beståande av fleire typar mat, kan reaksjonen i kroppen på kvar enkelt matvare endra seg drastisk, nokre gonger til det verre. Alt blir meir komplisert fordi me ofte et fleire ting til kvart måltid.

Ein heilt annan faktor som påverkar forskinga på supermat, er at studiane ofte blir finansierte av dei same selskapa som sel supermaten. Difor må me vera på vakt mot såkalla forsking som er gjort av firmaet sjølv. Ho er nærmast verdilaus. Nokre studiar som er finansierte av næringsmiddelprodusentane, kan vera objektive og gi deg riktig resultat. Det tyder derimot ikkje at eit billigare, mindre eksotisk produkt ikkje er like bra, sjølv om ikkje desse er marknadsførte på same måte.

Problemet er ikkje at supermat er svindel. Mange av desse matvarene, som chiafrø eller kål, er stapfulle av næring. Utfordringa er at når me kallar det supermat, får folk heilt urealistiske forventningar til kva for ein effekt dei har på kroppen.

Me kan kalla denne maten for spesielt næringsrik mat. Dei fleste forskarane på området brukar ikkje uttrykket supermat, fordi det insinuerer at ein kan forventa seg raske og store helseforbetringar. For all del, strø gjerne nokre chiafrø på havregrauten din, du kan til og med unna deg nokre blåbær. Då får du i deg mykje god næring, men du blir ikkje udødeleg. Det viktige er kva du et i kvardagen, dag etter dag, år etter år.

Forrige avsnitt

1 / 5

Neste avsnitt

Konsekvensar for lokale bønder og miljø

Ein uheldig konsekvens av å gjera ei matvare trendy er tydeleg for innbyggjarane i landet der maten blir dyrka. Quinoa, til dømes, blei tre gonger så dyrt frå 2006 til 2011, fordi det blei så ettertrakta i Europa og USA. Resultatet var at mange av innbyggjarane i Peru og Bolivia ikkje lenger hadde råd til å kjøpa desse frøa. Dessutan forsvinn artsmangfaldet når bøndene hoppar på ein slik lukrativ trend. Ironien er at folk i dei landa som dyrkar maten, til slutt lever på importert gatekjøkenmat fordi det er billigare.

Det er ikkje bevist at acai og annan eksotisk mat er sunnare enn frukt og grønsaker som me har hatt i kosthaldet vårt lenge. Og det er forska lite på om eksotisk mat i det heile teke har medisinsk effekt.

Dersom supermat verkeleg eksisterer, skjuler han seg som ein slags Clark Kent i grønsaksavdelinga. Det er bevist at kvitløk er sunt, og potetar er billig og sunn mat som har fått eit ufortent dårleg rykte. Me bør heller ikkje kasta ut brokkolien saman med kokosvatnet, som absolutt ikkje er betre for væskebalansen enn heilt vanleg, gratis, reint vatn frå springen.

I staden for å favorisera enkelte matvarer, kan du tenkja på maten din på same måte som du tenkjer på The Avengers: ei mangfaldig gruppe beståande av fargerike karakterar. Alle har forskjellige eigenskapar, og saman er dei eit bra team. Berre hugs at den største delen av besetninga bør vera grøn.

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt
Sunn snacks

Kjelder:

  • Vitenskapens guide til bedre helse (2018)
    Orage Forlag AS

Bilet- og videorettar:

    1. NRK og Ukjent
    2. Ukjent
    3. Ukjent
    4. Ukjent
    5. Ukjent
    6. Ukjent