Læreplantilkobling

Fag

Matematikk

Core Kjerneelementer

  • Modellering og anvendingar
  • Resonnering og argumentasjon
  • Representasjon og kommunikasjon
  • Abstraksjon og generalisering

Cogs Tverrfaglig tema

Demokrati og medborgerskap

Folkehelse og livsmestring

Læreplan Kompetansemål

3. trinn
Matematikk
  • beskrive likskap og ulikskap i samanlikning av storleikar, mengder, uttrykk og tal og bruke likskaps- og ulikskapsteikn
3. trinn
Matematikk
  • bruke ulike måleiningar for lengd og masse i praktiske situasjonar og grunngi valet av måleining
4. trinn
Matematikk
  • lage rekneuttrykk til praktiske situasjonar og finne praktiske situasjonar som passar til oppgitte rekneuttrykk
4. trinn
Matematikk
  • modellere situasjonar frå sin eigen kvardag og forklare tenkjemåtane sine
5. trinn
Matematikk
  • formulere og løyse problem frå eigen kvardag som har med tid å gjere
6. trinn
Matematikk
  • bruke variablar og formlar til å uttrykkje samanhengar i praktiske situasjonar
7. trinn
Matematikk
  • logge, sortere, presentere og lese data i tabellar og diagram og grunngi valet av framstilling

Du er ein tidsreisande

Veit du at du reiser i tid? Tida går absolutt heile tida, og vi må berre hengje med så godt vi kan. Mange drøymer om å reise tilbake i tid. Trur du vi kan det ein gong i framtida?

Accessibility icon Du er ein tidsreisande

Du er ein tidsreisande

Har du tenkt over at du er ein tidsreisande? Du reiser heile tida framover i tid, sjølv om mange lurer på om det er mogleg å reise tilbake i tid òg.

Tid tenkjer vi vanlegvis på som eit tidspunkt eller perioden mellom hendingar. Vi måler tida med sekund, minutt, timar, dagar, veker, månader, år, hundreår, tusenår – og på mange fleire måtar.

Albert Einstein skal ha sagt at «tid er det du måler med ei klokke».

Måle tida

Avhengig av kva slags tid vi skal måle, har vi ulike verktøy til å hjelpe oss. Er det noko som snart skal skje, er det klokka vi ofte viser til. Er det noko som ligg lenger fram i tid, bruker vi ein kalender. Vi kan derfor angi tida som eit tidspunkt eller ein dato, eller ein kombinasjon av desse to.

Den kalenderen som blir mest brukt i verda i dag, er den gregorianske kalenderen. Denne kalenderen tek utgangspunkt i Jesu fødsel. Vi seier om noko har skjedd før eller etter Jesu fødsel. Vi skriv det f.Kr. eller e.Kr. Ein meir religionsnøytral måte å skrive det på er før tidsrekninga vår (fvt), eller etter tidsrekninga vår (evt).

Skilt med tid
Ruteark

Dele inn tida

Den måten vi deler inn dagar og år på, heng saman med jordas rotasjon. Jorda har omtrent éi omdreiing rundt seg sjølv kvart døgn, og det tek omtrent eitt år å gå i bane rundt sola.

Dette stemmer ikkje heilt presist. Det tek litt lenger enn eitt år for jorda å gå rundt sola, så kvart fjerde år har vi skotår. Når det er skotår, legg vi til ein ekstra dag slik at kalenderen igjen blir rett. Denne dagen blir lagd til februar. Kvart fjerde år består februar derfor av 29 dagar. Sist det skjedde var i 2020, og neste gong blir i 2024.

Vi har delt dagen i 24 timar og kvar time i 60 minutt. Kvart minutt er igjen inndelt i 60 sekund. I ein time er det derfor 3600 sekund.

Ser du likskapen med korleis ein deler inn ein sirkel i 360 grader? Andre måleiningar er delte inn annleis. Éin meter er 100 centimeter, og ikkje 60 centimeter.

Forrige avsnitt

1 / 2

Neste avsnitt

Dei første klokkene

I oldtida brukte ein først solur for å halde reie på tida. Den enklaste forma er å setje ein pinne i jorda. Når pinnen ikkje kastar skugge, er klokka akkurat 12. Då står nemleg sola midt på himmelen.

Så kan ein markere der skuggen frå pinnen fell gjennom dagen, og på den måten sjå kor mykje klokka er. Problemet er at solur ikkje verkar når det er natt.

Ein brukte òg vassur. Då fylte ein ein behaldar med vatn. Behaldaren hadde eit hol som vatnet kunne renne sakte ut av, og så markerte ein kor mykje vatn som rann ut i løpet av ein time. På den måten kunne ein dele inn eit døgn i timar, og så sjå kor lang tid som var gått.

Problemet med dette er at ein fyller opp behaldaren på ulike tidspunkt. Ein kan derfor ikkje seie kva klokka er, men kor lang tid det har gått frå ein fylte opp behaldaren.

Seinare fekk vi mekaniske klokker, og i dag er det atomur som måler tida omtrent heilt presist.

Orda ur og klokke betyr akkurat det same.

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt
Solur

Kvifor er tid viktig?

Kor ofte må du passe tida? Tenk litt over alle ting du gjer i kvardagen der tid er viktig. Skulen startar på eit tidspunkt, eller kanskje du skal rekke ein buss. Då må du vite kva klokka er.

Før i tida var det viktig å vite tid når ein skulle navigere over hava. I dag blir det brukt GPS for å vite kvar ein er, men bruken av GPS er heilt avhengig av at vi òg har rett tid.

GPS
Ruteark

Når tida flyr

Av og til kan det verke som om tida går raskare enn vanleg, og andre gongar går tida veldig sakte.

Når du held på med noko morosamt, vil du kanskje føle at tida går veldig fort. Viss du ventar på noko, eller held på med noko som er kjedeleg, synest du kanskje at tida går saktare.

Men tida er konstant. Det er berre korleis vi opplever henne som gjer at tid blir oppfatta ulikt.

Forrige avsnitt

1 / 3

Neste avsnitt
Gutt kjeder seg

Kjelder:

  • Ringnes, Truls: Tid i Store norske leksikon på snl.no.
    Henta 2021 M10 12 frå https://snl.no/tid
  • Sandstad, Jacob: Atomur Store norske leksikon på snl.no.
    Henta 2021 M10 12 frå https://snl.no/atomur

Bilde- og videorettar:

    1. Getty Images
    2. Getty Images
    3. Getty Images
    4. Getty Images
    5. Getty Images
    6. Getty Images